Showing posts with label Politics. Show all posts
Showing posts with label Politics. Show all posts

25 May 2024

Thawktu indaih lo

Tunlaiah "thawktu indaih lo" tih ṭawngkam hi kan hre lar hle. Sorkar department ṭhenkhat hi indaih lo an inti em em a, office-ah han leng lut ila, an buai em em chuang bawk si lo hi mak kan ti deuh ṭhinin a lang. A nihna takah chuan kan mamawh aia tam post kan siam a, chu chu kan hnawhkhat zo si lo va, post ruak a tam hian indaih lo emaw kan intih phah ve pakhat niin a lang. A awm sa ang angte hian rim tak leh ṭhahnemngai takin thawk tlang ila, han indaih lo em em tur chu kan ni lo maithei. Hahdam taka thawh kan duh tlân avangin indaih lo kan inti pawh a ni zawk maithei bawk. A nih loh vêk leh, a ṭangkai zawk turte la lovin a ṭangkai lo tur kan la hnem ṭhin a ni thei bawk ang.

Indaih lo tak tak department hi chu an awm. Group 'A' Officer rau rau, MR rau rauvah department azirin hah bik leh hah bik lo hi a awm theih hle a rinawm. Hei hi en fiah a ngai hle. Sorkar hian post ruak hnawhkhah ngai reng reng lohte hi nuai bo law law se, a fuh ang em tih te hi ngaihtuahnaah a awm. A state pum angin kan intodelh lo nasa si a, sorkar a rethei bawk si a, a sum sen hi tihtlem a ngai nasa. Sorkar department hi titlem sela, a thei thei chu department khatah hlawm khawm (amalgamate) sela, muk tak leh changtlung takin kal ta zawk se. Sorkar department a tlem chuan office a tlem ang a, post a titlem ang a, office enkawlna senso a tlem phah bawk ang a, tih te chu ngaihtuahnaah a awm fo.

Chutiang a nih lai chuan, police department hi nasa taka thuam chak an ngai niin a lang. Mipuite him leh thlamuang taka an awm theihna atan police an pawimawh a, indaih lo thiang an ni lo. Khawvel a changkang telh telh a, mihring kan pun ang zelin sualna a pung tial tial a, sualna chi dang dang a lo chhuak thar zel a. He Zoram chhung te reuh têah pawh ni tin mai hian sualna thil thleng (crime) hriat tur a awm chamchi mai. Lirthei chetsualna, mi bo, thil bo, rukruk, tualthahna, pawngsual etc., heng zawng zawngah police kan mamawh vek si a, a mamawhtu mihring kan tam zel bawk si. Chuvangin police department hian nasa taka thuam chak leh thuam thau a mamawh a ni (a lu lawkte hausakna ni lovin a hnathawkte leh hmanrua tihpun a ngai).

Tun hma deuhvah khan sarthi an awm hian mi tin mai kha min ṭhawng a, rapawm kan ti a, kan phawk hru vek mai. Sarthli thaw vuk vuk a awm te hian eng emaw thihna leh chhiatna thleng turah kan ngai a, sar a zam châng te hian ngaihtuahna a kal vawng vawng ṭhin. Tunah erawh chuan ni tin sarthi an awm tawh a, kan ngai neih a ni thawthang mai. Vawiina sarthi kha naktuka sarthi-in a rawn chhilh a, chhinchhiah bik pawh a awm hleithei lo. Sarthli leh thli lo pawh kan hre hrang ta meuh lo va, sar zam lam lah kan buaipui hman tawh lo. Kan khawvel hi a va han inthlak danglam chak ta em! Sarthi an tam ta lutuk hi hmasawnnain a ken tel ni tho mah se, dan leh hrai kenkawhna lama hlawhchhamna tar langtu pakhat a ni thei a; chuvang chuan chu lam buaipui tihchak hi thil tihmakmawh a ni e. 


May 13, 2024-a ka facebook status ka dahṭha a ni e. —TS Khupchong

08 November 2023

Inthlan Titi Nawi

A hmasain UT kan nih aanga Mizoram MLA inthlana vote tlak dan leh sorkarna siamtute han tar lang phawt ila.

1972 - 72.90% (Mizo Union)
1978 - 63.27% (PC)
1979 - 68.34% (PC)
1984 - 73.43% (INC)
1987 - 72.51% (MNF)
1989 - 81.30% (INC)
1993 - 80.75% (INC & MJD)
1998 - 76.32% (MNF & MPC)
2003 - 78.65% (MNF)
2008 - 82.34% (INC)
2013 - 83.41% (INC)
2018 - 81.54% (MNF)
2023 – 77.04% la danglam leh tur.
(Bold hi sorkarna siamtu party inthlak kum zel a ni).


 
Vote tla a hat hian sorkar an inthlak em?

Data kan en chuan, sorkarna inthlak hi kum 1972 aangin vawi 7 a thleng a; he sorkar inthlakna inthlan hrang hrangah hian um li chu inthlan hmasa aiin vote a tla chhia a, um thum chu inthlan hmasa aiin vote a tla ha zawk thung. MNF sorkarna siam kum 1987, 1998, 2018-ah zel a hmaa inthlan aiin vote tla a hniam zawk zel a, INC sorkar dawnin a hma kum aiin vote tla a ha zawk zel thung.

Party ngaiin sorkarna a siam zawn hi um li a awm tawh a, chung zinga um thum chu inthlan hmasa aiin vote tla a ha zawk zel bawk. He election history aanga a lan dan chuan, vote tlak hat apiangin sorkar an inthlak kher lo tih chiang takin a lang a. Chuvangin, vote tlak dan hi sorkarna inthlak leh inthlak loh hriltu a ni lo tih chiang takin a sawi ngam ang.

Eng vangin nge vote tla a hat hin?

Tun hnai inthlan aangin han thlir ta ila. Mizoram People Forum (MPF) hi kum 2006 khan din a ni a, din a nih hnua inthlan hmasa ber kum 2008 kha Mizoramin MLA kan thlan hnua vote tlak hat ber a ni (a hun laiin), inthlan lehah pawh a khûm chho bawk. Inthlana kohhran a inrawlh hnu hian inthlanna felfai tak, tun hma aia ziaawm tak kan hmu a, mipui pawhin vote thlak an phur phah ni te pawhin a lang.

MLA inthlana halaite rawn chet chhuah tak tak hi kum 15 kal ta, 2008 aangin a ni a. Kum 2008 inthlanah khan Zoram Kuthnathawktu Pawl bakah, Mipui angrual Pawl (MP), Youth Movement for Mizoram (YMM) leh Mipui Pawl (MPP) an lo lang a. Anni hian inthlan chungchangah thâwm (voice) an nei lian chho an a, ZKP hi UDA-ah an tel tih loh chu pawl dang hian candidate an siam lo. Vote erawh tun hma aiin nasa takin a tla ha a, sorkarna siamtu pawh an inthlak chiang hle.

Kum 2013-ah Zoram Thar Duhtute (ZTD)-te’n thawm an nei a, halai lehkha thiam tam takin ring an rawlh ve bawk. Nimahsela, an President Pu SL Sailo bak chu inthlana ding an awm lo va, vote a hmu tam lo bawk. Vote tla erawh tun hma zawng aiin a ha thung. Heng aanga thil lang chiang tak pakhat chu, party pawn lam aanga thawm/hmalakna (movement) a awm hat hian vote a tla ha zel tihna a ni.

Tin, vote tlak hat chhan hi party tinin nasa taka an an lak rah a ni thei a; party inbeitawk tak emaw, inhruipawhna lian tak a awm hian vote a tla ha ni te pawhin a lang a ni. Kumin, 2023-ah hian Election department lam aangin nasa takin vote thlak tura inzirtirna (awareness) an pe a, nimahsela, tun hnai kum 20 (inthlan vawi li) chhunga vote tlak chhiat ber a ni thung. Hei hi mak angreng tak a ni.

MLA Inthlan leh halaite

Kan tar lan tak angin, inthlana halaite’n thawm an neih hi kum 2008 aanga inan a ni a. Kum 2013-ah ZTD awm mah se, chuti taka thawm lian an ni hran lo va. Khatih lai khan halai tam takin party tê, ZNP an thlawp nasa a,  Mizoram MLA election history-a vote tlak hat ber um a ni nghe nghe. Mahse, MNF leh Congress an len sa avang leh, ZNP hi party lian an nih loh avangin tling zo an awm lo va, bial hnihah pahnihna an ni pha a, ZNP vote share erawh nasa taka pungin 17.42% lai a ni nghe nghe.

Kumin inthlana titi lian ber chu ZPM hi a ni. Kum 2008 chho aanga inthlan apianga movement hrang hrang lo kalpui hin halaite khan kum 2018 inthlan dawnah Zoram Exodus Movement (ZEM) an din a. Anni bakah political party pahnih — kan tar lan tak ZNP leh MPC te, pawl dang dang nen pawl pariat lai infinin kum 2018 inthlan chu Zoram Peoples Movement (ZPM) angina an hmachhawn a. Seat pawh 8 lai an la thei nghal a. Hemi kum aang hian a arh/hang zawngin an kal chho ta zel a. Kumin inthlanah phei chuan beih rawn tham khawpa lian an ni hman a, sorkarna an siam lo a nih pawhin seat an lak zat hi pung tura ngaih a ni.

Kum 2023-ah hian mipui lam aangin chetlakna (movement) lian tham dang a awm ta lo va, hei hi tun hmaa sulsu hinte ZPM-a an inbawk khawm vek tak vang a ni thei a; la sorkar lo party, mahse, mipuiin rinna an nghah ngamna a nih vangin ZPM hi an rinchhan te pawh a ni thei. Heti taka halai rualin party mal an thlawp (support) hat hi Mizoram MLA inthlanah a la thleng lo maithei. Hei vang hian (bial hrang hranga party tinte dinhmun chu thuhran ni se), sorkarna siam turin an dinhmun a ha hle.

Anti-Incumbency Wave leh 2023 Inthlan

Sorkar lai ninna hi kum 10 (term hnih) danah a thleng hin tih hi kan sawi dan a ni a, tum thum zet sorkarna siam zawn (kum 10) an lo awm tawh vang te pawh a ni maithei. Nimahsela, sorkarna siam lam dahhain, a hun lai boruak te, vote tlak dan history te, mipui movement te thlir chuan, sorkar ninna hi kum 5-ah a nasa tawh hle tih a lang thei. Hei hi a chhan pui ber nia lang chu, Chief Minister ngai rengte’n min hruai vang niin a lang a, term tinah hian eng party pawhin sorkarna siam se, Chief Minister thlak zel sela chuan hetiang hi a thlen a rinawm loh.

Vote tlak dan history ringawt en chuan MNF hi an sorkar leh mai ang em, tih tur a ni a. Nimahsela, sorkarna hi term hnih (kum 10) a nih avang ringawta inthlak a ni lo. Sorkar inthlak phenah hian chhan leh vang tam tak a awm a, a langsar lian ber chu sorkar lai ninna hi a ni. Kum 5 lek hnuah pawh mipuiin sorkar an nin em em chuan sorkarna a inthlak thei tho tihna a ni.

Tun term chhovah hian Congress hi an dinhmun a hniam em em mai a. MLA pawh an neih tlem ber um a ni. Kum 1998 inthlan khan MLA 6 an nei a, kum 2018 (tun term kal mek)-ah erawh 5 chauh an nei ta a, an MLA pakhatin MNF a zawm zui leh bawk. Chuvangin, Mizorama sorkarna an siam an, kum 1984 hnua an dinhmun chhiat lai ber ti pawhin a sawi theih ang. An thâwm a lian hleithei lo niin a lang. Kumin inthlan hi President thar (CM candidate thar) nen an hmachhawn a. Chuvang ni maw, Congress ninna emaw, duhkhawp lohna emaw, ha tih lohna lampang hriat tur a vang hle (Congress kan nin em emna kha a la rei loh teh lul nen). Chuta anga lang chiang em em chu, CM candidate hi a ni a, CM ni thei tur azirin mipui sukthlek hi a danglam nasa thei hle tih a hriat theih.

Tuna mipuiin sorkar ning em em anga lang hi CM nin vang chauh niin a lang. MNF ministry hian a sorkar ang chuan hna ha tak tak, hriatreng tlak an thawk nasa a, mahse, mipui an hmin meuh lo niin a hriat theih a, hei hi CM ngai ninna vang a ni thei. Kumin inthlanah pawh MNF lo sorkar ta se, CM tur chu a ngai bawk ni dawna a lan avangin anti-MNF movement a nasa a. Hei chu zep rual a ni lo, ZPM an thlawt lo, awt thlawt lote pawhin MNF hi nasa takin an haw tlat a ni. Duh thlan turin Congress an zuai tlat si avangin ZPM hian a hlawkna an tel thei. Kumin inthlan result aangin a hriat ang chu.

Kan tar lan tak angin Congress hi an la chau em em mai a, bial tam taka inbei ber pawh MNF leh ZPM an ni. Congress chhuahsan tam zawk hian MNF aiin ZPM an zawm zawk zel ni pawhin a lang tlat a. Congress an la thawh zawh meuh loh avangin mipuiah duhthlan tur lian tak pahnih — MNF (sorkar lai, la chak ha ve tak) leh ZPM (la sorkar lo, îtawm ve tak) a awm a, tuna chhan leh vang kan tar lan zawng zawngte nen, ZPM lam hi an buk deuh luih ang em, tih hi ngaihtuahnaah a lian hle.

Party (unrecognise & unregister)/pawl anga vawi khat MLA inthlan an hmachhawnna, kum 2018-ah MLA 8 ngawt an la thei a; zep nak emaw, an tlinga kan rin miah lohna bial henkhatah pawh an tling tlat a ni (kuminah pawh kan rin lohna bialah an tling nual lo vang tih a sawi theih loh). Chuta anga hang zawnga kal chho zel, party lian Congress dinhmun lo hniam sa bawk si, sorkar lai leh CM ninna nasa ta bawk si a nih avangin kum 2023 inthlanah MLA an neih belh ngei ang tih chu a chiang a, sorkarna siam khawpin hma an sawn ang em, tih erawh inrinsiak hun lai a ni e.

27 February 2023

Sorkar hlawhchhamna lian pahnih PAHOSS leh SEDP Board

Kan Chief Minister hian kum 2018 inthlan hma atang tawhin Aizawla traffic tawt lutuk hi a vei em em a, campaign-naah pawh a sawi nasa a. Sorkarna an chan veleh hma la nghalin, February 6, 2019-ah Parking House Support Scheme (PAHOSS) a tlangzarh a. PAHOSS hi beiseina kan nei sang em em a, mahse, a kal fuh ta zan lo niin a lang. Hemi kum hian hemi atan liau liau cheng vbc 10 dah nghal a ni. A kum leh 2019-2020 atan cheng vbc 60 dah niin 2020-2021 atan cheng vbc 10 dah a ni leh bawk. Hri len vangin chhunzawm theih a ni ta lo nge, PAHOSS scheme beneficiary-te pawisa an pe fel thawkhat tawh zawk ni, hemi hnu hian PAHOSS chungchang hi budget speech-ah kan hre ta lo.

Mi hausate SEDP chu PAHOSS hi

PAHOSS hi a thlawna sem a ni a, lirthei dahna tur sak tanpuina a ni. A tlem berah car (LMV) 5 emaw, lirthei ke hnih nei 6 tal park theihna a ni tur a ni a; LMV 5 zelah emaw, ke hnih nei 6 zelah cheng nuai 1 zel tanpuina pek niin, LMV garage siam thei tawh phawt chuan a tlem berah cheng nuai 6 an dawng dawn tihna a ni. PAHOSS Scheme No. 3.5-ah chuan, zing dar 7:00 atanga zan 7:00 chhung lirthei dah theih a ni a, zan dar 7 atanga zing dar 7 thleng chu rental garage angin hman theih thu tar lan a ni a. Tin, dilna application form-ah chuan, “Parking fee chu a neituin AMC rate angin a lo khawn anga, sawrkarah chhun luh a ngai lo” tih a awm bawk a. A neituin chhun lamah AMC rate-in parking fee a khawn ang a, zan lamah a neitu rate-in a kal dawn tihna a ni.

Parking house hi a zauh lam bithliah a awm lo va, a sa lian thei thei, a hmun nei zau zau, a hausa sa sain sumthlawnpek an dawng tam mai dawn a ni. Heng sumte hi sorkarah chhun let tur cheng khat mah a awm lo va, tanpuina dawngte hian sorkar atanga sum cheng nuai tam tak an dawn bakah, luah man 24×7 hi 100% an la lut dawn bawk. Hei lo liama mi hausate SEDP a awm chuang lo.

Aizawl traffic jam a tihziaawm hran loh avangin he PAHOSS hi a hlawhchham tih theih a ni a, mi hausa sa tlem tê tan chauh hlawkna a ni. Chief Minister ni ta hian inthlan campaign laiin, “traffic jam tihziaawmna turin Aizawl main road-ah kawng chhawng kan siam ang a, kawng sir tawn tawnah a dotu ban phek zawngin kan siam ang a, kawng chungah leh hnuaiah lirthei a tlan thei ang a...” a tih te, Aizawl kawngpui kama motor park-na tur in man chawia luah chungchang a sawi te, in chung lama motor khai chhohna tur lift lianpui chungchang a sawi thinte chu chipchiarin tar lang lo mai ila. Motor park-na tur chungchang a hmathlir (vision) hi PAHOSS hmangin a bawhzui niin a lang a, a sawi angin kal zui thei sela chuan, Aizawl kawngpui kamah lirthei park-naah buai a ngai tawh lo vang. Tuna an kal danah chuan lirthei nei zote lirthei dahna tur leh lirthei dahna hmun tur neite tan kum thum chhungin cheng vbc 80 (nuai 8000) lai an seng a, lêt leh cheng khat mah a awm lo. Heng mi hausa tlem tête sum insem hi Mizoram mipuite’n cheng 500 vel theuhvin kan insem thei. Chuvangin PAHOSS hi mi hausa scheme a ni a, sum khawhralna rapthlak leh tun ministry hmalakna fuh lo lian hmasa ber tih loh theih a ni lo.

Sumthuninu SEDP Board

SEDP Board hi kum 2019 khan din niin, kum tawpah office an luah tan a. Board 15 a awm a, Higher & Technical Education Board tih lohvah chuan Vice Chairman-in personal branch hran an nei vek a. Chung Board 14-ah Vice Chairman bakah thawktu dang 4 (LDC leh IV Grade pahnih ve ve) an awm a. Vice Chairman zinga MLA ni lo zawngin thla tin Rs. 40,000/- an la a, LDC-in Rs. 16,920/- leh IV-Grade-in cheng Rs. 11,990/- an la bawk. A hlawh la thei chin thawktu hi, MLA ni lo Vice Chairman mi 4 tiamin, mi 60 an ni a, sorkarin an hlawh atana thla tina an senso chu cheng 9,69,480/- a ni a, kum khatah cheng nuai 116 chuang a seng a, kum 2020 atanga chhiarin cheng nuai 350 vel chu SEDP Board-a thawktu hlawh atan sen a ni tawh tihna a ni.

Hei bakah hian SEDP Board-te hi motor pek theuh an ni a, Board meeting apiangin Board member kalte’n allowance an nei theuh bawk. Thut khawm zin deuh chuan senso pawh a tam zel dawn tihna a ni a, chanchinbu thenkhat phei chuan Board enkawlna senso atan thla tin sorkarin cheng nuai 37 vel seng angin an ziak a ni a, sumthuninu tih loh rual a ni lo.

SEDP Board hrang hrangte hi sorkarin SEDP tihhlawhtlinna tur leh bawhzuitu tura a din a ni a, RTI zawhna chhannaah chuan “Department hnathawh te endikin project te an ruahman ang” tih a ni bawk. SEDP Board-in hna an la thawh tak tak hma, kum 2020 atangin hrilengin min tibuai nasa a, chuvang te pawh chu a ni ang, project siamin theih tawp chhuah ve bawk mah se, sum la lut zawnga an hlawhtlinna tur hi hmuh tur a la tam lo hle. Thawktu thenkhat eizawnna siam hi a hlawhtlinna pakhatah te chuan a chhiar theih ang chu!

Sorkar hian sum senso ngai reng, tun hmaa sum an lo hman tawhna thinah tho SEDP hming vuah chawpin healthcare scheme te, construction work (etc) atan te pawisa a pe chhuak thin a, Congress sorkar NEDP kalphung tho kha a ni a, thil thar teh chiam a awm lo. Board-te tan pawh hmalak ngaihna a awm vak lo a ni maithei a, sumthuninu tihtawp lamah hmalak tumna a awm hek lo. SEDP tihlawhtling tura sorkar hmalakna hrim hrim hi a beitham deuh niin a lang a, a hautak zawnga a key lak san nghal khan rah tha a chhuah zo ta lo deuh a ni.

Inthlan hmaa SEDP campaign au hla hrang hrangte kha tihhlawhtlin zui a tam lo hle bawk a. “Kan sorkar chuan budget pharh hmasak berah SEDP atan cheng vbc 4000 kan dah ang” tih te, “SEDP hi dinchhuahna tham law lawin, installment ni lovin tum khatah kan pe tla nghal vek ang” tih te, “Cheng nuai thum thlengin kan pe ang” tih te, “A hmun panna kawng kan laihsak ang a, a vahna senso kan tumsak ang a...” tih te chu mumang ram mai a ni ta a, tihhlawhtlinna hun a awm ta lo. An budget pharh hmasak ber 2019-20-ah SEDP atana cheng vbc 4000 dah nghal chu sawi loh, vbc 750 dah a ni tawk a, a kum leh 2020-21-ah cheng vbc 513 dah a ni leh a, 2021-22-ah cheng vbc 400, 2022-23-ah cheng vbc 700 leh, kumin budget-ah cheng vbc 595 dah niin, MNF ministry-ah hian an policy pui ber SEDP atan cheng vbc 2958 dah a ni tawk a, an campaign-na tawngkam an um phak loh dan chu pui tak a ni! Heng sum tam zawk hi kawngpui siam nan, hna ruak hnawhkhah nan, district thar hawn nan, healthcare etc atana dah a ni zel a, family oriented/development atan sum hman hi tlem tê chauh a ni.

SEDP bua an tih tur an ziah tam tak kha, mi thiam hrang hrangin Zoram tana tha tura an ngaih te, hmalakna tura an ngaihte dahna a ni a, tihhlawhtlin ni sela chuan khita inhlan kai theihna khawp a ni. Nimahsela, an ruahman angin an kal zui tam lo hle a, an kal hê hú hû mai a nih hi!


Tun ministry-ah hian tun hmaa thleng ngai meuh lo a thleng nual a. Hrileng rapthlak te, thenawm state nena buaina te, raltlan te, vawk pul hri rapthlak tak tak te a thleng a, hei hian sorkar sum dinhmun a tiphai hle niin a lang a, an ministry vanduaina tak pawh a ni awm e. Chuti chung chuan sorkar hian sum renchem lamah hmalakna a nei chau hle a, hei hi Chief Minister leh Finance Minister ni kawp mawhphurhna liau liau a ni. Ram hmasawnna hna thawhna mi tlem tê kuta sum tam tak dah awn awn mai te, thisen zawmpuite hlawkna tur ngawta hmalak te, a neinung zawkte vur belha a mamawh zawkte pek tur neih loh em em mai te hi ram hmasawnna atana kan mamawh loh ber a ni. Eng pawh ni se, kum 5 chu kan hmang liam leh mai dawn e.

(
He article hi February 27, 2023-ah Vanglaini-ah chhuah a ni. Party atanga ka ban hnua chanchinbua politics lam rawngkai article ka ziah hmasak ber a ni e).

22 December 2022

Pu Zoramthanga sawp hnu Er Lalrinawma

Zoram politics ngaihven ik tawh chuan Pu Zoramthanga leh Er. Lalrinawma hi tu nge an nih hrilhfiah hranpa an ngai tawh awm lo ve. Er. Lalrinawma'n a hming bula 'Er' tih a dah hi, a chhan an sawi dan chuan, an thenawmah Lalrinawma ve tho hi a awm a, a lehkha tur sorkar (etc) lehkha pawimawh hi a thenawmpain a lo dawn chang te, a thenawmpa lehkha tur a lo dawn chang te a awm fo mai a ni awm a. Chuvangin miin thu an rawn angin, a hming bulah 'Er' an dah ta a ni an ti. Hemi chungchang hi amah tak phei chu ka la zawt lo va, a dik ka ring.

Er. Lalrinawma hi kum 2013 khan, MNF ticket-in Tuikum-ah a tling a. MNF tlak runpui a ni a, hemi kum hian MNF-in seat 5 an la a, Pu Vanlalzawma, Pu Lalruatkima, Pu K. Sangthuama, Dr. K. Beichhua (Pu Zoramthanga'n a mawnga a pet taka hi) leh Er. Lalrinawma an ni. Anni 5 hi MNF dinhmun chhiat lai ber (state kan nih hnua MNF-in inthlan a hmachhawn tawhah seat an lak tlem ber dawt)-a MNF khaidingtute, MNF tana rohlu, mi hlu em emte an ni. Nimahsela, an zinga damkhawchhuak (survive chu) mi pahnih khat chauh an ni.

Pu Vanlalzawma hi party lamah Vice President-in a awm a, 2018-ah a tling ta lo va, sorkar hnuah Serchhip by-election-ah ding mah se, a tling lo. Electoral politics-ah a thi a tih theih ang. Party lamah erawh President-in a chhuak ngei ang! Dr. K. Beichhua hi chhim lama MNF khaidingtute zinga mi a ni a, term laklawhah minister ata paih chhuah (knockout) niin tuna a dinhmunin maian chan pawh a tluk ta lo.  Pu K. Sangthuama hi 2018-ah a tling lo va, a bialah by-election neih niin ticket chan beisei hle mah se, dintir a ni ta lo va, Zoram politics-ah a hun a zo a ni ta mai. Pu Lalruatkima hi Pu Zoramthanga good book-a chuang reng, chumi atan pawh lamtang/pawl (groupism) nei tha em em mai a ni a, tun thlengin a dinhmun a sang zel a tih theih ang. Kum rei lo te hnua MNF elected OB a nih pawhin thil mak a ni lo vang. Er. Lalrinawma chu 2018-ah a tling leh na a, Dy. Speaker-ah dah a ni.

MNF MLA 5 zingah 2018 khan mi pathum an tling leh a, chung zinga pahnih chu Minister of State (MOS) an ni a, pakhat Er. Lalrinawma erawh chu Dy. Speaker-ah, thu takin, tih theih ngah lo tak siin a awm a, MNF Thalai lamah President a ni bawk. Opposition a nih atanga MNF Thalai President a ni a, kum 2018-a MNF-in sorkarna a chana ani pawh a tlin takah chuan, MNYF Hqrs chuan Minister a nih theihna turin theih tawp kan chhuah ve a. Ministry form (siam) a nih hmain party President Pu Zoramthanga kan hmu a, a beidawnthlak hle. Term laklawha reshuffle neiha Minister nihtir erawh a sawi thung. Amah Pu Rinawma erawh a phun lo va, a rilru erawh a na ve hle tih hai rual a ni lo, a bialte pawh an rilru a na.

MNF sorkar term chanve a ni a, hripui len vanglai a ni bawk a. MNF Thalai chuan Pu Zoramthanga chu a pisaah kan hmu a, Pu Rinawma chungchang chu kan sawi leh a. Hripui leng chhuanlamin, beidawnthlak takin min chhang. MNF Thalai hruaitu thenkhat phei chu kan thin a rim em em a, ani erawh chu thu awih takin a dinhmun a pawm leh mai a. Minister dinhmuna hlan kai a tum lo tih chu a chiang ta hle a; a bial mite pawhin nawr nasa mah se, awmzia a awm ta chuang lo a ni.

MNF sorkarin kum khat tha hun a la neih laiin, tun hnaiah Cabinet Minister a rawn ni ta nawlh mai. Pu Zoramthanga'n Pu Rinawma hi Minister-a hlan kai a tum lo tih chiang thawkhata kan inngaih tawh laia Cabinet Minister-a a hlang kai hian ngaihtuah a tithui hle. Chhim lama MADC sorkar buai hi hmanrua pakhat mai a ni tih hi ka rin dan leh politics ngaihventu tam tak rin dan a ni a; mi thenkhat (Er. Rinawma ni lo) dinhmun sang zawka hlan duh avangin Dr. K. Beichhua an dahkham tih hi ka mimal rin dan leh ngaih dan a ni. A rawng teh e maw, politics hi chu! Groupism | Favouritism... MNF headuarters chhungkuaah hian group lian tak pahnih a awm thin a, pakhat zawk erawh phehthluk a ni tawh a; group lian tak pakhat a kal muah muah mai. Vice President an nei tawh a, Cabinet Minister an nei tawh a, General Secretary leh Secretary-ah te an indah fer fur tawh bawk. Anmahni an invulh lian a, hna leh nihna inpek chungchangah pawh nihlawh tak an ni! Party president ber hi an hmanruaah a tang a, ani lah chu a inhre der si lo. MNF-ah hian puak dur tur hi a awm har lo vang (A ni lo lam kan peng thui tep).

Er. Lalrinawma hian Cabinet Minister turin hun tam a nei tawh lo. Tun financial year hi thla 3/2 vel chauh a awm tawh a, hamthatna emaw, hnathawhna tak tak emaw hun leh sum a awm tawh lovin a rinawm. Kum thar chiah hi budget a neih ve theih hun a ni a, inthlan kum a nih avangin inthlan hma hun eng emaw zat chu sorkar che thei lovin a awm leh dawn a. Thla 6 tha vel bak chu a Minister power show theihna, hnathawh theihna hun a nei meuh lo tih a chiang a. Chuvang chuan, tuna Cabinet Minister dinhmuna an hlang hi sa tahchhuak pek ang chauh a ni a, amah leh a chhungte tan leh a bialte tan thil lawmawm tak a ni hran lo.

Kum 2017-ah MNF Thalaiah President a ni tan a, a President-na hnuaiah General Secretary i/c Publicity ka ni ngar ngar a. Kumin, 2022-a party politics ka bansan thlengin he dinhmun hi ka chelh a, ani chiah hi President ka hrawn a ni. Publicity Department changtu ka nih angin a zinna khawi kipah ka zui a, hre chiang ve thawkhat turah chuan ka inngai. A bialah ringawt pawh vawi 100 chuang chu kan zin dunin ka ring a, vawi khat mah zan riakin kan zin lo thung. Kar khata vawi hnih kal tumte kan nei a ni. Chuti taka a bial a tlawh zin chhan chu, a fund hmanga hnathawh a vil a, thawh dan tur ruahmanna a siampui bawk a; a fund hmanga hnathawhte chu a vei em em thin. Ramhnuai hla tak taka kein kan kal a, loneitute leh huan neitute tan lirthei luhna turin feh kawng a lai a, chungte chu an laih tawp thlenga tlawh a duh zel bawk si a, a hnung zui turin thlan a tlak ve phat phat a ngai thin a; a PR (thuchhuah) pawh kan siam ve malh malh.

Khaw chhung aiin khaw pawnah MLA fund a hmang tam zawk a, bial danga an tih lem loh thil tha tam tak hi a ti thin. Fehkawng kilometre tam tak a laih bakah tlawmngai pawlte kawl turin oxygen te a sem a, rikrum thilah an hmang tangkai a, thawhah avanga hmunpui pan ngaite nunna a chhan fo mai. Tlawmngai pawl hrang hrangte chu party leh lamtang sawi lovin inhlawhna a siamsak a, puanthui zirna in chu khaw hrang hrangah a din a, MHIP a enkawltir mai a. Damlo natna khirh zawkte'n an bill theih tur scheme eng eng emaw hai chhuakin hma a lakpui thin a. MLA leh Minister-te lo beidawnpui kawng leh khelmual a lai tlangin a lai zawl a. A MLA fund hmanna tangkai tak tak hi sawi sen rual a ni lo vang. Kei chuan MLA fund hmang tha leh hmang daihzai berah ka ngai a; Pu Zoramthanga hnuaiah MLA tha a awm theih tih tilangtu niin ka hria.

Minister te han niin PWD te han enkawl sela, ramin kan thatpui turzia hi ka suangtuah fo thin. Dik taka thil ti thin, hna thawh tha ngai pawimawh em em, nationalist khat tlat a ni. A nun a tlawm a, a nun tlawmzia hi sawi tur hre hnem pawl ka ni awm e. Chutiang mi chu Pu Zoramthanga hnuaiah a langsar lo va, dinhmun tha a chang hek lo. Minister a ni lo chung pawha MNF ministry tihmingtha em emtu hi kei chuan Pu Zoramthanga'n a sawp ka ti lo thei lo. Chutih rual chuan, mi dang kara Minister a han ni ve hrim hrim hi Er. Rinawma ka lawmpui tak zet a, hun rei lo te chhung chauh nei mah se, hna a thawk nasa hman em em dawn tih ka ring tlat a ni.



15 August 2022

Indian law law

India hi tun hma aṭangin lalram hrang hrang awm khawm a ni a, chung lalram hrang hrang zingah Mizoram hi eng lalramin nge an ram anga rawn pawm tih ka hre lo va, hnam chanchin zir mite erawh chuan an hria ang. India rama sapho lo luh hma map hrang hrang en chuan Mughal lalramah an rin lut zel a, chung mapte erawh tun hnua siam mai a nih avangin, Mizoram (India rama a tel tak si avangin) an rin lut tel chawp mai mai a ni thei. Mahse, Mizo chanchin hmuh theih ang ang han chhiar ve pawhin, tuna Mizoram hi, tuna Mizo thlahtute an awm tirh ata tu man an la awp ngai lo va, an la daidar lo va, hnam dang tu mahin chhiah an la khawn ngai hek lo, tih kan hre thei a ni. A mi chengte pawhin 'kan lal' an tih chu Mizo vek, an awmna hmuna awma chêng vete chauh kha an ni.

 India ramah sapho an lo lut a, an awp a, duhamna avanga India ram rawn lut ta chu an tlawh pawh loh ram thlengin British awp ramah an rin lut tel a. Sumdawn nana rawn hmangin thingpui huan an rawn siam a, Mizo lalte sai ramchhuahna an rawn vat chereu zo va, Mizo lalte, awptu nei ngai hauh lote'n theih tawpin an lo do let a (sal leh silai manna remchang a lo ni kher bawk a). Vailen-I, Vailen-II te kan hmelhriat ta a ni. A tawi zawngin, dan ang tak (official)-a min awptu hmasa ber chu sapho (British) an ni a; India leh Burma an chhuahsan rual khan India (Assam) kutah min dah lovin min chhuahsan hâng ve tawp ta mai sela, India hnuaiah kan lut kher lo vang tih te chu mâwl taka ka ngaihtuahna kal vel a ni. 

He ram hi Mizo lalte'n tute emaw hnehchhuha an lak leh an awp a ni lo va, luahtu awm lo, ram ruak an luah ve mai a ni. Chungte avang chuan, kum 1966-a Zoramin zalenna a sual pawh kha India laka inlahrang tura beihna a ni lo va, India awpbehna ata tal chhuak tura beihna zawk a ni. Chuvang chuan kha hnam thlipui (movement) kha a ropui a, a thleng nawn leh tawh pawhin a rinawm loh. Zirbingna huangah te, politics huangah te chuan kha movement kha duhkhawp lohna tam tak a awm thei ang. Mahse, kha movement tluka hnam thlipui nâ, zalenna sualna kha Mizote zingah, Mizoramah a la thleng lo. '66 movement kha thleng lo sela, kan ṭawng te chu a la dam mahna, sumdawnnaah erawh chimral kan ni tawhin a rinawm.

Tuna Mizote kan Indian takzia te, Indian nihnaa kan lungawi takzia te han en chuan, Indian pumpuhlum law law ila, Mizo nationalism kalpui pakhat zalenna pawh kan thinlungah thi tawh law law mai sela kan ṭhatpui zawk ang em, tih ngaihtuahna te a lo lut a. Chutih rual chuan, India ram hi hnam hrang hrang, ṭawng hrang hrang hmang awm khawmna a ni; chung hnam hrang hrangte zingah chuan Mizote hi kawng engkimah (culture, language, society, identity etc) kan hrang hlak a, India hmarchhaka cheng tam zawk mah chu kan hrang. Kan thinlung hi Indian mah se, kan culture, history leh ṭawngte hi a Indian thei ngang si lo. Esauva thuam inbel mah ila, Jakoba tho kha kan ni si. Ngaihtuahna a kal thui hle.

India sorkar hnuaia hnathawk te, India rama state pakhat hruaitu leh a hnathawkte hi chu sorkarin tih tur a tih chu tih a ngai a, India hnam puanzar tar/zar tur, India zalenna ni lawmnaah kal tur an tih chuan kal a ngai. Chutiang ni lova a mipui nawlpuite India zalenna lawma kan lo phur ve em em te, whatsapp status vela mahni duhthu ngeia duhsakna kan lo inhlan ve mawlh mawlh mai te chu hi kan Indian takzia te, Mizo hnam thinlung bopil thuk takzia te tilangtu a ni. Hnam thinlung hi mi zawng zawng put a nih lem loh avangin chung mite chu kan dem a ni lo, mahse, hnam bopil mek kan nihzia tilangtu erawh a ni.


 

13 January 2021

Pu Bualhranga lehkhabu 'Khuarei Sulhnu' chhiar chhuak e!

 Tukin dar 2 vel khan Pu Bualhranga autobiography 'Khuarei Sulhnu' phek 900 vel laia chhah chu ka chhiar chhuak ve hlawl a, ka hriat loh tam tak ka hriat belh a, chutih rualin zawhna tam tak he lehkhabu hian min neihtir bawk. Book review pangngai ang em em pawh ni lovin, he lehkhabu ka chhiara ka ngaihtuahnaa lo awm tlem azawng han thai lan ve hrim hrim ka duh a. A hmasain Zofate thu pawimawh tak min hluitu Pu Bualhranga leh he lehkhabu a lo chhuah theihna tura mi tangkai, Dr. Rohmingthangi (he lehkhabu ziak tura lo fuihtu) leh a thu lo chhut chhuahsaktu thianpa Mahmuaka (of ZPM) te an fakawm ka ti hle mai.


He lehkhabu hian a pian leh murna, lehkha a zir chhoh dan leh chhungkaw khawsak chhoh dan bakah, MNF a zawm hnua a rammut dan te, MNF underground sorkar politics vir vel te, a eizawnna bul tan chhoh dan te, sumdawnna kalpui tura thil pawimawh tak tak te, overground politics te, eirukna (corruption) dona kawnga hma a lo lak dan te min hrilh fiah a, bengvarthlak tak a ni. A bikin MNF White Paper kimchang takin a telh a, hei hian phek 839-888 (phek 49) zet a awh a ni. Tin, MNF underground sorkara A DUMPAWL chanchin, tute nge, engtianga kal chho nge tih chiang takin chhiar tur a awm a. MNF White Paper hian a dumpawl lo lam (a ziding lam ti mai ila) thu leh hla a tar lan bakah, Pu Bualhranga hian a dumpawl lam thu hla a tar lang bawk a. Heng thu pahnih inkalh tlat (inhnial tlat/inchhan tawnna) hi ngun taka chhiarin chhiartuten thutlukna an siam ve thei turah ngai ila.

Thangtharte MNF independence movement chungchang kan ngaihven deuh deuh va, bias miah lovin ngaihtuahna thianghlim tak nen thu dik kan zawng a; hetiang lehkhabu lo chhuak hi chung mite tan chuan malsawmna a ni. Rambuaiah khan, East Pakistan-a an chhungkuaah buaina chhuakin, inman tawnna a thleng rup rup a. 'Intellectual' te, 'green signal' te, 'vuibawm' leh tarlan tawh 'a dumpawl' chungchang kan hre lar hle a. Eng nge a nih chiah hriat harsa khawpin thangtharte tan thu dik hriat a har a, zawhna hlira khât, a tuartu leh tawngtute tana thil chiang em em, ngaihven mite tana thutlukna siam harsa khawp a ni ringawt mai a. He lehkhabuah hian a lehlam lehlam thu chiang taka chhiar tur a awm a, hei ringawt pawh hi chhenfakawm tak a ni.

Ngun taka he lehkhabu ka chhiar hian, Pu Bualhranga'n zalenna a sual lai chanchin, he lehkhabua a han telhte hi MNF White Paper chhan letna/do letna/insawifiahna a ang viau mai a (White Paper-ah hian Pu Bualhranga puhmawhna thu a inziak tel a); a lehkhabu la chhiar turte chuan ramhnuai lama a khawsak dan a ziak in chhiar hmain White Paper thu kha ngun takin chhiar hmasa ta ula, chhiar dan leh ngaih dan siam thiam a awl zawk mahin ka ring. White Paper-a thu inziak kha thil awmzia sawi fiahna/insawi fiahna a nih ang bawkin Pu Bualhranga thu pawh chutiang chiah chu niin ka hmu tlat a ni.

Pu Bualhranga hian East Pakistan atanga a lo chhuah chhoh dan tak hi chiang takin a ziak lang lo va; a diary-a thu inziak chu a rawn dah tawp a ni. Ni 5.4.1971-a a diary chu East Pakistana a awm lai niin, chumi chhunzawmna chu Ni 8.5.1971 a ni leh daih a, 'April ni 5 bakah chuan hei hi Dairy ka vawn zui leh chu a ni, Aizawlah ka awm tawh tih a lang' tiin a comment zui a. Zoram a chuan chhuah dan kimchang tak chhiar tur awm lo (a ziah kân hlauh) hian chhiartuteah zawhna lian tak a awmtir lo thei lo va, hemi hnu a diary erawh a ni indawtin a chet vel dan kimchang takin a tar lang thung.

Tin, he lehkhabu hi MNF White Paper a counter-na anga a lan thu ka tar lan bakah, Pu Laldenga huatna, hun rei tak lo intuh tawh chu he lehkhabuah hian Pu Bualhranga hian a phawrh chhuak leng a, thu dik tar lan tumna ngau ngau ai mahin, Pu Laldenga huatna inphawrh chhuahna a ang lek lek. Tawngkam hman pawh a duhtui lo ngang a, MNF White Paper a comment-na tawngkam thenkhat phei chu 'Mawl lulai tak a ni' tih te, 'Thu buluk, mi mawl ngaih dan a ni. Atchilh si lo, atchilh anga lang, huai si lo huai anga lang, a suak, a hût, a lem bawk kha a ni' tih te a ni a, hei hian chhiar mi titîm thei lek lek mai. Chu mai ni lovin, Mizo Union hruaitu hmasa Pu C. Pahlira'n 'Remna leh Muanna' thu ziak a neih chu a ngai ngaiin a rawn dah a, Pu C. Pahlira thuziak hi Mizo Union lamin rambuai chungchanga an ngaih dan anga ngaih loh theih a ni lo va, a thuziak ngai ngaia Pu Bualhranga'n a rawn dah hi, he lehkhabua a thuziakte nemnghehna tur emaw, a tanfung leh tanghmun sawh nghehna tura a dah emaw, a thuziak tanpuitu tura a dah emaw a nih a rinawm (Hengte avang hian a nia, he lehkhabu hi thinrim inleih buakna, huatna intuh phawrh chhuahna a ang, ka tih ni).

MNF ramhnuai sorkara a dumpawl politics hi he lehkhabuah a inziak chipchiar viau a, boruak intham chhoh dan leh, a puah keh dan thlengin tar lan a ni. A dumpawlte kha MNF-ah khan lehkha thiam rual, an sorkara a lawk tam tak telna, sipai lamah lah officer lian tak tak rual an ni a. Inremna neih hnua hetiang lam ziak zingah pawh, a dumpawl lam chhuak lehkhabu chu administration lam inziahna leh a lu lawk politics vir vel tar lanna niin, a ziding lam chhuak lehkhabu erawh chu ramhnuai lama sipaite chettlatna lam a ni deuh zel rêng a ni. Hemi a nih avang hian inremna neih hnuah pawh a ziding lam leh a dumpawl lam indona hi thu leh hla hmangin a la kal reng niin a hriat theih a; thangtharte hian hemi chungchanga thutlukna siam mai tur chuan, a lehlam lehlam thu chiang taka kan zir a pawimawh khawp ang.

He lehkhabu chhiar rual hian Pu R. Zamawia 'Zofate Zinkawngah...' kha ngaihtuahnaah a lo lang lo thei lo va. Kha lehkhabuah khan MNF administration chungchang (East Pakistan thleng) a lang chipchiar viau a, a dumpawl chungchangah erawh kan tuihalna a phuhru zo lo. He lehkhabuah zet chuan Pu Bualhranga hi a leihin a inleihbaw hiau hiau niin a lang a, sawi hreh leh sawi tîm nei lovin a ziah miah miah mai a ni; chu chu thangtharten kan zawn ber a ni lawi si. Chutih rual chuan rating pe dawn ila, Pu Zamawia lehkhabu kha keimahah chuan a la sang fal nalh a mai.

Chu lam chu kalsan dawn ila. A thu maia kan lo hriat, chiang taka thangthar zawkten kan hriat fumfe si loh chu Rev. Zairema leh Pu Bualhranga'n Pu Hawla chungchanga Supreme Court-a PIL an thehluh thu kha a ni a. He lehkhabuah hian a chinchhuakin, chiang leh chipchiar takin a rawn tar lang a, a chhenfakawm ngang mai. MLA Pension a lak duh tawh lo chungchang a tarlan mai bakah, eirukna do pawl SOSA anga hma an lak dan zawng zawng te, kan Kristianna pawnlang lutuk a vei dan te, eirukna (corruption) a huat dan te thahnemngai taka a rawn ziah hian min hneh hle a, amah ngaisang tawh sa tan ngaihsan lehzualna tham a tling tih loh rual a ni lo.

07 November 2019

Kei leh ka politics!

Pathianin a tawk tê têin ro mi relsak a, rem mi ruatsak thin. Harsa takin lehkha ka zir a, zir tur tul te ka zir chhuak thawkhat tawh tihah politics-ah ka luhsan leh daih a. Ka chhung te, ka zir kawng hretute'n sorkar hna tha tak ka thawh an beisei a, min beiseipui a. Ka chhungte beiseina ka tihlawhtling ta lo va, kei ngei pawh hian mak ka inti a, hrehawm tih chang lah ka ngah. Mahse, chutianga duhthusam ang diak diaka ka kalna tur ni âwm tak, ka kal loh hi Pathian remruat vang a ni khawp a, ka inchhir lo thin.

Kan thiante chuan hna zahawm tak tak an thawk a, ka ngaihsan zirtirtu te an ni a, "miss" "sir" tia koh an ni. India sorkarin kum khatah an pualin ni khat a voh bik a, chumi ni a lo thlenin "miss" "sir" tia kotute hnen atangin duhsakna chi hrang hrang an han dawng leh a. Chutiang te chu hringnunah a mawi pawl niin ka hria a, ka thiante ka lawmpui a, ka awt thin. Mahse, ka dam chhungin an dinhmunah ka ding ve dawn lo. Chu ka thil awh, ka châk ve thin, kei leh ka chhungte mamawh ni bawk si te chân turin a nia politics-ah ka luh ni. Mak hi ka inti.

Politics-ah hian zalenna hmuh ka inbeisei lo va, hausakna ka zawng lo va, politics kaltlanga eizawnna hmuh ka tum hek lo. Zirlai pawlah kan lo inhmang thin a, ram tana tha nia kan hriat chu theih ang tawkin kan ti thin a, politics kan lo ngaihven lo thei si lo va, chuvanga lut ve ta rawih mai niin ka inhre ta ber. Minister nih te, MLA nih te hi châkna reng reng ka nei lo va, nih tumna ka nei hek lo. Politics atangin ram tana hna thawh tumin kan lut ve a, mahse, keini tak hi chuan tha thawh theihna kan lo nei tlem lulai em em a ni. Chuvang chuan party worker ni ringawt tur em ni politics ka luh, tih hi ka inzawt fo rêng a ni.

Party worker-te'na politics kan khelh dan thenkhat hi chu a tunlai tawngkam takin, a thing ka ti. Party worker tam tak politics chîm chin a hniam lulai lutuk a, chu chuan mi tilunghnur fo. Kan thenawm state-ah te engtin nge an inbeih ve thin ang aw tih te ka ngaihtuah neuh neuh thin (Mi thenkhat anga developed countries te nena intehkhin nazen erawh ka duh hauh lo thung). Politics-a inhmang, party worker-te hi mi thiam ber ber, mi fing leh fel ber ber kan ni lo va, mite tih duh loh thil tha leh thil tha lo ti ve fo kan ni. Hma erawh zawng kan la sawn ve chek ang chu.

Politics-a lem harsa ka tih em em pakhat chu, entirna hmangin ka han sawi teh ang. YMA General Conference, North Vanlaiphaia neih zawh takah khan khuallian Pu Zoramthanga, Chief Minister-in thu a sawi a. Mizoram boruak thatzia sawiin, suma chantir tur ni se, a man tam turzia a sawi a; a hmun ngeiah ngun takin ka ngaithla a, sawi tha hi ka ti na laileng khawp a. Chutiang a nih laiin mi thenkhat chuan "CM-in Mizoram boruak hralh a tum" an han ti a, nuihza siam nan an hmang zui a. Uar tak taka thusawi te hi chîng tawh lo se, ti te chu an awm, ka hrethiam mai a; mahse, a thusawi ni lo, a sawi tum pawh ni lo zawnga lo kaihher daih mai hi tenawm ka ti a. Kei chuan hetiang hi ka ti ve lo vang.

Politics-a hahthlak ka tih em em chu, kan politician-te leh ram hruaitute kan chhawnchhaih dan hi a ni. Kum 2017-a MNYF Headquarters President a nih tirh khan Er. Lalrinawma, tuna Mizoram Assembly Dy. Speaker ni mek hian press mite a kawmna hmasa berah khan thil pawimawh tak tak pathum a awm a, chung zinga pakhat chu, kan ram hruaitute leh kan politician-te hian ram tan an theih tawk an chhuah a, social media lama mawi lo tak taka beih te, inchirhtheh te hi i ti lo vang u, ti zawngin a sawi. Chu chuan mi vaw harh chiang khawp a, chuta chin chu an hming hmerha kan politician, kan ram hruaitute ka beih vak vak tak ka hre ta lo.

Party kan luh hma khan kan ram hruaitute hi na tak takin ka lo tawng ve thin a. Nia, theih ang tawkin ram kan vei a, kan duh dan angin ram an kaihruai thei bik lo ve bawk a ni. Nimahsela, an hming hmerha mawi lo taka ka lo bei vak vak thin kha ka inchhir em em a, hmuhsitawm ka inti veng veng. Tunah chuan social media lamah pawh politics ka sawi ve ta meuh lo va, zan thim hnuaia khuangbai chiri chur chur, tulthira kan han thila reh ta vang vangah riak ka inchan, ka ngawi ta hle hle mai a ni. Mi that lohna kan sawi a, hma an sawn nana sawi si lovin an rilru natna tur chauhvin kan sawi thin a, tha ber hian ka hre lo a ni.

Kan opposition lai te, ruling hnu thleng pawh hian engtik lai pawha khingpui nei kan ni. Kan khingpuite chak lohna kan zawng a, chutiang kan hmuh chuan kan chaw tui a ni. Hei hi ram dang, ram changkang dangah pawh an tih dan tho a ni a; Kristian leh Muslim ramah pawh an tihdan tho a ni; keimahni indem nana hman ka duh hauh lo. Chutih rual chuan, ka han tarlan tawh anga mite that lohna ringawt kher, hma an sawnna tur emaw, thil tha zawk emaw kawhhmuh tum leh chuang hauh si loh hi thil awm thei a ni a, hmasawnna lam a hawi lo niin ka hria. Hetiang ringawt ngaihtuah hian ngaihtuahna tha tak neih reng a harsa a, hetiang lama thatchhiat luih hi ka duh.

Mite aia hah bik nia inhriatna te, thawk tam bik nia inhriatna te hian itsikna leh thikna a piantir thin. Kei erawh chu ka inhriat danah chuan, pute'n tih tur an tih chu ka ti tawp a, kalna tura an tihah ka kal a, zui tur an tih ka zui tawp mai a ni. Hausak tumna hian duhamna a keng tel a, hausak ka tum ngai lo vang (hausak loh ka tum kher lo bawk ang). Nationalist inti, Zoramin zalenna a sual lai ngaihventu, ngaisangtu inti, duham leh em em si nih te hi thil inhmeh lo tak ni-ah ka ngai. Hausakna hian damchhung bak ni khat tal daih chu ni se, theih ang tawkin kan han um ve lawp lawp tur. Dam chhung lah chu rei lo te chauh a ni a, thih hnu khawvel lah chatuan a nih hmel si a. A chang chuan duhamna nena ke ka pen tak tak hma hian, chu lipuia ka pil hma hian chu hmun, thih hnu piah lam ram ngei chu thlen thuai thuai ka duh ut ut thin.

Kei hi mi fel lo tak mai ka ni a, midangte tan pawha inhnemhnanna awm lo, innghahna tlak ni miah lo, ten zawng leh huat zawng ngah tak ka ni. Khawvela Pathian thil siamte hi mawi ti em em thin mah ila, mihring nunah thil mawi tam tak hmu thin mah ila, he khawvel hi a chang chuan ho ka ti thin. Hausakna um reng renga hmanhlel ka hmuh chang hian ka khawngaih thin. Khawiah nge hahchawlhna an hmuh ve ang le, tiin ka ngaihtuah thin. Chutiang karah chuan mite duh ang diak diaka khawsak te, mite mit tlunga awm tuma khawsak te, mite tihlawm tum reng renga hun hman te hi ka tum hran lo, kei ngeiina ka ten leh duh loh zawnga awm hi ka hlauh ber a ni.

Keimah hi ka inen let thin a, ka nun dan ka thlir kir thin. Ka khawsak phung hi ka thlak nasa mah mah em, ka nun dan hi a peng thui ta lutuk em, hmana keimah kha keimah a la ni reng em tih te ka inen let thin. Hmana Tsa kha tunah a la ni reng em, tih hi keimah ka intehna, ka inzawhna reng thin a ni a, 'aw' tia chhan theih hi ka tum reng ang. Mi tam tak chuan politics avangin an nun mawi tak an hloh a, an ngaihtuahna tha tak thin kha an hloh a, an bopil a ni. Aw, chutiang mi nih te chu a va har dawn lo rua em!

01 July 2019

Zoramin zalenna a sual chhan - a tobul atanga a tawp thleng

Mizote leh an thlahtute (Mizo tih hming put hma) hi tuma awp behna hnuaia awm lovin, mahnia inrelbawlna hran tê tê neiin an khawsa a. Zalen ram an ni a, khaw khat lal chu an chunga thuneitu ber, lal ber, thu tawp siam theitu a ni. Tunah erawh zawng Mizote chu awp behin kan awm ta a, British-in min awp hnuah India-in min awp zui leh ta a. Judate chu Aigupta salah te, Assuria salah te, Babulon salah te an tâng a, “Babulon lui kamah te, chutah kan thu a, a ni, kan tap thin” (Sam137:1) tiin Bible-ah pawh kan hmu nghe nghe. Kum tam tak hnuah tuma hnuai maha awp beha awm tawh lovin, Judaho chu khawvelah an lo ding chhuak leh ta a, kum 1947-ah mahnia ro inrelbawlna neiin ram khat an lo ni ta a ni. Mizote hi thawh vawi khatna a thleng tawh a, engtikah nge mahnia ro inrelbawlna hrang nei turin kan thawh chhuah leh ang le?

Mizo lalte awp beh an ni ngai lo
Mizote hi Mizorama an luh hma atang tawhin lal neiin an khawsa a, chung an lalte chu an chunga thuneitu awm tawh chuang lovin, an awp chhûngah chuan lal ber leh thu ber an ni a, khawvela hnam fing hmasa Rom ho anga lal inkhaidiat ang chi kha Mizote zingah a awm ve lo va, tuma thuhnuaiah mah kûn lovin anmahni kha lal ber an ni tawp mai a ni. Mizo historian R. Zatluanga chuan, “Kan pi leh pute Thantlang leh Lentlanga an awm lai chuan lal chî bik an awm lo va, hnam tin anmahni chî zinga chhungrual leh huaisen deuh apiang an lal…” tiin a ziak a (Mizo Chanchin 62). Lal chhungkua leh lal inthlahchhawng bik awm lovin, a huai huai an lal mai a ni tih a hriat theih a; hetih hun lai hi Mizo historian B. Lalthangliana’n a tarlan danin kum 1400-1450 AD vel kha a ni awm e (Mizo Chanchin 28).

Rûn lui kam vela an chên laiin Mizo chi peng hrang hrangte chu khaw hrang hrangah chêngin lal an nei thliah thliah tawh niin a lang a. Mizoram an luh hnuah pawh lal nei zui zelin, tlang hrang hrangah ro an rel zui zel a. Chutianga an inawp dan chu V.L. Siama’n hetiang hian a tarlang.

“Mizo-ho hi Mizorama an lo luh achin hun rei tak chhung chu an chunga thuneitu tumah awm lovin an awm a, anmahniin sawrkar an insiam a – tunlai tawngin ‘Independent’ an ti. Hetih hun chhung hi kum 200 dawn lai – kum 1700 AD atanga 1889 AD hun chhung inkar a ni.
 
…Lal tam tak an awm a, lal tinte chuan anmahni thu thuin ro an rel a, ram chin bik pawh an nei lo va, an awm duh duhna ram kha an ram a ni mai a, ram pakhat an neih bua deuh chuan, ram tha dangah an insawn a, an ram a ni leh mai a. Lal chu engkima engkim an ni mai a. Lal an that leh khawtlang a nuam a, lal an sual leh khawtlang a nuam lo a ni mai a” (Mizo History 19).
Selêt Thanga pawhin hmanlai Mizo lalte chuan an khaw chhungah thuneihna vawrtawp an neih dan hetiang hian a ziak a,
 
 “Khaw khata lu ber, hotu ber leh thuneitu ber a ni. Mipui vantlangin thu chhia thu tha thlen nan an hmang a, ani’n a lo rel felsak thin. A rorelna hnuaiah mi tin an kûn a, tumahin a thu an hnial ngam ngai lo. A fuh loh zawnga awm chu a khua atangin a hnawtchhuak daih thei, a duh apiang a chawisang thei bawk. A khaw chhunga neinungte neih pawh a duh chuan a chhuh lui mai thei a ni” (Pi Pu Len Lai 3).
 V.L. Siama leh Selêt Thanga te tarlan danah chuan, lalte chu an chunga thuneitu leh chhawng awm lovin, anmahni awp khuaah theuh thuneihna vawrtawp an nei a, an thu chu thu tawp a ni a, a khaw mipuite thil a duh apiang a laksak theih tlat avangin, a khaw chhunga thil hlu leh ro awm zawng zawng chu a tã vek ang hial a ni tiin a sawi theih ang.

Mizote awp behin kan awm ta!
Chutianga, thunei tak leh lal taka Mizo lalte’n ro an rel a, an awpna hnuaia Mizote an awm lai chuan, kum 1856-1859 khan Chhim leh Hmar Indo lo chhuakin, kum 1877-1880 khan Chhak leh Thlang indo a lo chhuak leh bawk (Mizo pi pute leh an thlahte chanchin 122, 135). He indo pahnihah hian inbeihna leh inrunna rapthlak tak tak a awm a, thawnthu lungchhiatthlak tak tak a lo chhuak a ni. Hei hi Mizo Civil War tia sawi theih a ni hial awm e.

Mizo lal Bengkhuaia’n sap naupang Mary Winchester a man avangin kum 1872-ah British ho an lo lang a, Mizo lalte’n an theihtawpin an lo bei let ve a. British ho chu cham hlen lovin Mary Winchester hawnin kir leh mai a. Hei hi ‘Vailen vawi 1-na’ tia hriat a ni. Hemi hnu hian Mizo lalte’n an chhehvel hnam dangte an run fo avangin kum 1889 khan British ho an lo lut leh a, hei hi ‘Vailen vawi 2-na’ tia hriat a ni. Mizo lalte’n ram humhim tumin theihtawpin lo bei let mah se, British ho chuan Mizo lalte chu an awp zui a. Hemi kum 1889 a thlen hma zawng chu V.L. Siama chuan Mizoram chu independent ramah a ngai tihna a ni a; mahnia thuneihna tawp nei lal (Chief)-te kha kum 1889 hnu lamah chuan an chungah thuneitu neiin an awm ta ti ila, a pawmawm hle awm e.

British hovin Mizoram an awp hmaa Mizote khawtlang inawp dan hi hmanlai Greece city-state inawp dan nen a inzul hle. Hmanlai Greece-ah chuan, khaw hrang hrangin mahnia ro inrelin, inrelbawlna hran theuh an nei a, chutiang khaw hrang hrang awm khawmin an ram, Greece chu a siam a ni. Greek city-state chungchang leh inawp dan chu Mark Cartwright chuan, khaw tin hian politics-ah te, dan leh hrai chungchangah te, sakhuana leh vantlang nunah te, thil chin thanah te inrelbawlna hran neiin zalenna an nei theuh va, chung khaw hrang hrang inawpna hran neite chuan Greek state ropui tak a siam thu a tar lang a ni (www.ancient.eu).
 
Chutiang chuan Mizorama British an lo luh hma chuan, lal tinte chuan khua thutin mahniin ro an inrel hrang vek a, politics-ah te, dan lekkawhna lamah te, sakhuana lam leh thil chin than thlengin khaw dangin thuneihna an rawn nei tawh lo va; chutiang khaw hrang hrang awm khawm chu ram khat, Mizote chenna chu a ni.
 
Kum 1889-a British ho Mizorama an rawn luh khan an chàm tlang a. Mizo lalte chu hnehin an awp zel a. Tun hmaa Mizo lalte’n anmahni khua theuhva thuneihna tàwp neia ro an rel ang kha tihtawpin a awm ta a. Mizoram pumpui (Lushai Hills) chu bawrhsap (Superintendent)-in a awp a, Mizo lalte chu Superintendent thuneihna hnuaiah awmin, lalte leh mipuite zawm tur chu Superintendent-in thu a chhuah a. Chutianga Superintendent-in lal leh mipuite zawm tur thupek a chhuahte chu B. Lalthangliana’n point 8 a tarlang a, chungte chu:
 
a)    Lal zawng zawng chu a khuaa leiman khawntu a ni ang.
b)    Lalte chu sawrkar hmunah intawh khawm thin tur a ni.
c)    Lalin michhia a ram tur a ni lo.
d)    Tumah intihnawmnah leh mi bungruate inlaksak loh tur.
e)    Khaw tinin mahni ram chhung kawng sah fai fo tur.
f)    Dawithiama inpuh khap tlat a ni.
g)    Khawhring neia inpuh khap tlat a ni.
h)    Mihur zawn khap tlat a ni
(Mizo Chanchin 194-195).
Thuneihna vawrtawp nei thin Mizo lalte chu khaw khat hotu ang lek leh leiman khawntu ang chauh an lo ni ta a. Tin, thubuai rem chungchangah pawh an thuneihna sawr zim a ni ta viau a. British ho lo luh hmaa mihring thih leh dam thlenga thuneihna nei, lalin tul leh tha a tih apiangte thiam chantira thiam loh chantir thei an nihna pawh a tawp a, thubuai rem chungchanga an thuneihna pawh tlemte chauh a ni. V.L. Siama chuan, “Khaw tin thubuai kha lal leh upain an rêl vek a. Mahse, tangka sawmli chawina aia sang leh lung in tànna thu thlengin an rel thei lo va. Hmanlai chuan anmahni chu rorelna sang ber kha an ni thin a, British sawrkar hnuaiah zawng an ni ta lo va,” tiin a ziak a (Mizo History, 59). Khaw tina lal leh upate rorelnaa lungawi lote chuan a aia sang zawk thubuai thlenna tur an la nei zel a ni.
 
Kum 1947-ah British awpna lak ata India ram chuan zalenna (independent) a nei a. Chumi avang chuan British awp ram dang Burma pawhin zalenna neiin, Pakistan pawh ram bung khat a ni ta a. Tun hmaa East Bengal ni thin chuan Pakistan ram zawmin East Pakistan tih a ni a, East Pakistan pawhin kum 1971-a Pakistan atanga zalenna a hmuh khan Bangladesh tih a ni zui ta bawk a. Chutiang a nih lai chuan tun hmaa tuma awp behna hnuaiah mah la awm lo, British-in kum 58 zet a awp tawh Lushai Hills, a hnua Assam hnuai Mizo District tih zui tak leh tuna Mizoram lo ni ta pawh chu India Union lamah a bet zui ta zel a.
 
Prof. J.V. Hluna’n a seminar paper ‘India Union hnuaia Mizoram kan luh dan’ tih a ziahah chuan hetiang hian Mizoram dinhmun a ziak a:
 
“India Constitution a pumpui a pawm (adopt) ni chu October 26, 1949 a ni a, District Council ruangam tur an tih fel ni pawh ni ngeia ngaih a ni. District Advisory Committee chu November 5, 1951-ah thiah a ni thung a. Sixth Schedule hnuaia District Council inthlan chu April 4, 1952-ah kan nei a. Assam Assembly-a kan aiawh, MLA 3 thlan chu January 5, 1952-ah kan nei bawk a. Kan District Council chu Assam Chief Minister, Bishnu Ram Medhi-a’n April 25, 1952-ah a rawn hawng a...
 
Mizo Union thupui ber kha Lal ban a nih avangin District Council-ah sorkarna an chang ta bawk a, an hna hmasa berah Lal ban Assam sorkar-ah an nawr a, Lushai Hills (Acquisition of Chief’s rights) Act 1954 Assam Sorkar-in a passed a. August 16, 1954-ah Mizo District Council huam chhunga Lal 259 ban an ni a. April 15, 1956-ah P.L.Region huam chhunga Lal 50 ban an ni ta bawk a. Village Council thlan hmasak ber July 24, 1954-ah neih a ni a. Mizo Union-in Village Council leh District Council rorelna an la fai vek a. Lal banin India hnuaia rorelna  nghet takin kan tel ta a ni.” (26.2.2013 @Aijal Club).
 C. Hermana chuan Mizo Union-in lal ban policy an kalpui dan ziakin, “…lalte chu ram phurrit ber angin an sawi a, mipuite vote hmuh nan hnatlang, lal buhchhun, sachhiah leh kuli-a inchhawr thinna te leh Zalen leh Ramhualin lo duh an thlan thinna zawng zawngte tihbosak vek an tiam a,” a ti a (Zoram Politics Thli Tleh Dan Vol-1 29). Hei bakah lal demna hla tam tak an phuah bawk. Chutianga lal bàn an nih takah chuan, Mizoram chu India Union hnuaiah awmin, mipui rorelna ram (democracy) kan lo ni ta a. Tuma hnuaia la awm ngai lo kha 1899 atanga British awpna hnuaiah awmin, anni an chhuah hnuah India ram chhunga kan tel zui ta zel a. Kum tam tak chhung ram zalen (independent) kan nihna chu a tawp ta a ni. 

Zoramin zalenna a sual ta
Kum 1966-a Zoramin zalenna a sual khan chhan tam tak a nei thei ang a, a chhan bulpui ber chu zalenna (independent) duh vang a ni a, chu lo pawh chu chhan dang dang a la awm thei ang. Scholar pakhat Malsawmliana chuan zalenna puan chhan te chu, tun hma atang tawhin Mizote chu Indian-a an inngaih theih loh vang te, political party hruaitu tam takin India emaw, Burma emaw zawm an sawi mawi vang te, ram hmasawnna kawngah sorkarin Mizote leh an chenna an ngaihthah vang te, MNF-in zalenna lam hawi policy an neih vang tein Mizo thinlungah ram leh hnam hmangaihna (nationalism & patriotism) intuhin chu chuan mahnia inrel bawl duhna a hring niin a tar lang. (Mizo Narratives 263). Mizote kha eng vanga zalenna duh chiah nge an nih, MNF khan eng vanga zalenna sual nge an nih tih chu han sawi zau zui ila.
        (i) Indian-ah kan inngai lo va, awp beh niin kan inhria:
Kum 1947-a India-in British lak ata zalenna a hmuh khan, Mizo tam tak chuan Mizoram hma lam hun tur an thlir a. A thenin Burma ram zawm an duh a, a thenin India ram zawma Hill state neih an sawi mawi a, mahnia inrelbawlna neiha zalenna famkim neih duh tam tak an awm bawk. Scholar pakhat Malsawmliana chuan, Mizote zinga zalenna duhtute chuan February ni 21, 1947-ah Aizawl Theatre Hall-ah vantlang inkhawm an ko va. An meeting hi Sainghinga, Assistant Superintendent-in a kaihruai a, Pachhunga, PS Dahrawk leh Hmartawnphunga te'n an puibawm bawk a, mi 200 vel an kalkhawm a ni. He inkhawmah hian tam tak chuan an ngaihtuahna leh suangtuahna leh duh dan te an sawi chhuak a, zawhna leh chhanna hun neih a ni bawk. Kalkhawmte hian ban pharin Mizote hi keimahniin kan inenkawl thei a, keimahniin kan ding thei' tiin resolution an pass a ni, tih thu a tar lang. (Mizo Narratives 259).

Kum 1947 June thla velah chuan R. Vanlawma leh a pawlte chuan zalenna beihpui (independent campaign) neiin Mizoram khaw hrang hrang an lo fang tawh a. A lehkhabu 'Ka Ram leh Kei'-ah chuan independent campaign neia an zin chhuah dan hetiang hian a ziak a,
“India hnuaiah awm tur ni mah ila, independence chu a theih ang tawk chuan beih zel kan tum a. Mizo Union Council chuan thuang li laiin volunteer-ho zin chhuahtir zai kan rel ta a. Aizawl atanga chhim lam, chhim chhak, hmar chhak leh thlang lamah mi a tir a. Pu Vankhama leh Pu Lalrinliana te chu Sialsuk lamah sawn an zin phei a, an zin chanchin pawh a ngaihnawm hle. Tlangval Vanlalliana (Pu Pachhunga fapa) te leh Pu Challeta teho Champhai lamah, Pu Ngura teho hmar chhakah, Pu Thangridema leh Pu Thantuma Baktawng lamah…” tiin (189).
Mizo zingah pawh a fingvar hmasa deuh leh, a vengva deuhte chuan hetih lai hian zalenna kan neih theih nan theihtawp an lo chhuahin, mipuite lakah pawh campaign an lo nei nasa tawh hle a ni tih a hriat a. An thiam ang ang leh an theih ang angin, an remhriatna ang angin hma an lo la thin a ni.

Hemi hma pawh hian Kaphleia chuan ram hmangaihna leh zalenna (nationalism & patriotism) lam hawi a lo phuah tawh a, kum 1939-a a hla phuah 'Zoram ka ram' chang khatnaah chuan Mizo thlahtute chu Mizoram tana nunna an hlan thu sawiin, chang thumnaah ‘mi hnuaia kan kun phal suh la’ (do not allow us to be dominated) tiin ‘kan tih leh kan sawi apiang te/Pathian leh kan ram tan ni se’ tiin a chhunzawm a. Chang lina tlar tawp berah 'Aw chung Pathian/Mahnia ding turin' tiin 'Kan rilru leh kan chakna te/Pathian leh kan ram tan ni se' a ti zui a ni.

Kaphleia
B. Lalthangliana chuan hemi chungchang hi sawiin, "Nationalism' chungchang Kaphleia hian a chai hma hle a. Mizo politician-te'n independence an sawi rik viai viai hma kum riatah leh, tharum thawh meuha thenkhatin an nawr hma kum sawmhnih pariat laiah khan a lo mangphan tawh a. “Mi hnuaia kun” phal lovin, “Mahnia din” Pathian hnenah a dil tawh bawk. Kan tih, kan sawi, kan rilru leh kan chakna te ‘Pathian leh kan ram tan’ tiin a au chhuak a. “Nationalist” dik tak leh hmasa ber pawl a ni ngei mai," tiin a lehkhabu 'Kaphleia leh C. Thuamluaia Hnuhma'-ah a tar lang a ni (27). Kaphleia hla atang ringawt pawh hian Mizo politician-te leh vantlang chung lam mi pawimawhte'n Zoram zalenna an lo sawi ve hmain mipui thinlungah zalenna a intuh tawh a, awp beh nia inhriatna a lo awm tawh tih a chiang hle.

Heti taka Mizote zalenna duha an lo tuihal hi, a chhan pakhatah chuan thlahtute atanga tuma awp beh lohva kum tam tak an lo khawsak vang a tih loh theih loh. Khaw hrang hrang kha lal (Chief) awpna hnuaiah an awm a. Lal chu an lalna khuaah chuan thuneihna tawp neitu a ni a, an chunga roreltu an awm tawh lo. Sailo lalte phei chu ‘ni leh thla kara leng’ tia sawi an ni hial thin a ni. Chutianga awm reng chu, British leh India-in a han awp thut takah khan, chep ngawih ngawiha inhriatna leh zalen lo hlea inhriatna an nei zui niin a lang.

          (ii) Mautam-a ngaihthah kan nih avangin mipuiah lungawi lohna a tuh
 Kum 1947-a Mizote'n zalenna an aupui atanga a kum 10-naah chuan Mizote chuan Mautam tampui kan hmachhawn ta a. He mautam tam a lo thlen hian Mizote chuan anmahni awptu India emaw, Assam sorkar emaw atangin ngaihsakna an dawng lo va, chu chuan hun rei tak ata Mizote thinlunga zalen duhna chu a chhem alh sauh sauh a ni. Mizo ziaktu tam tak chuan Zoram zalenna suala a bultumtu, MNF chu tam do pawl pakhat Mizo National Famine Front atanga lo piang niin an tar lang reng a ni. Mautam vawi thumna, 1959-a a lo thlen lai hian Mizoram hi Assam state hnuaia district pakhatah awmin, Mizo District tih a ni a, Mizo political party hmasa ber Mizo Union-in rorelna fawng an vawn lai a ni.

Mizote tuna kan chenna hmun, Mizoram an luh hnua Mautam hmasa ber hi kum 1861-ah a thleng a. B. Lalthangliana'n a sawi danin, balhla kung leh thingzung te an ei a, chumi avang chuan hri tha lo lengin mi tam takin an thih phah a ni (Mizo Chanchin 137). Mautam vawi hnihna hi kum 1911-ah a lo thleng leh a, hetih lai hi British hovin Mizoram an awp lai a ni a; Bawrhsap pawh Maj. H.W.G Cole a ni; anni'n hma an lak avangin a hma ang emin mipui tawrhna a thlen lo.

Kum 50 danah Mautam a thleng thin tih hriain Mautam vawi thumna thlen dawnah Mizo mipuite chu theih ang anga lo inhmakhuain, July ni 21, 1951 khan Tam Do Pawl (Anti-Famine Campaign Organization) din a ni a, he pawl hi Lalmawia'n kaihruaiin General Secretary chu C. Rokhuma a ni. An theih ang tawkin, kawng hrang hrangin ke an pen a; kum 1957-ah phei chuan he pawl hian mipuite hnenah mautam lo thlen leh tur te sawiin sazu a puan tur thu te an sawi a, pamphlet te siamin mautam hmachhawn dan tur mi thiamte ziak te an sem a ni, tiin C. Laizawna chuan a lehkhabu 'C. Rokhuma' tihah a ziak a ni (C. Rokhuma 21).
C. Rokhuma
Tichuan, kum 1958-ah Mautam vawi thumna chu a lo thleng ta a, a kum leh 1959 thlengin a tam zui zel a. Nimahsela, Assam sorkar chuan a ngaihsak lo va, hetih laia Mizo District-a roreltu Mizo Union leh Eastern India Tribal Union (EITU) hruaitute chuan Assam Chief Minister BP Chaliha hmuin, Mizoram mamawh te an thlen nghe nghe a. Heti chung pawha an chet duh loh avangin Pu R. Vanlawma hovin Mizo National Famine Front chu din a ni ta a, anni hmalaknain Tam Kawngzawh te, Tam Khawmpui Lian te huaihawt a ni a, nimahsela, chuti chung chuan Mizoram chhim lam leh thlang lamah mipui eng emaw zatin nunna an chan tih R. Zamawia'n a ziak a ni (Zofate Zinkawngah 163).

R. Vanlawma
Mautam a zawh hnu kum 1961 khan he pawl Mizo National Famine Front chu a zui chho zui mai a. October ni 22, 1961 a nih chuan he pawla hruaitu pariat chu Pu Laldenga in, Tuikhuahtlang, Aizawlah kalkhawmin political party Mizo National Front (MNF) an din ta a, Pu Laldenga chu President niin Pu R. Vanlawma chu Secretary a ni. Mizo Union hruaitu K.L. Chhuanvawra chuan a lehkhabu 'Mizo Union Kha'-ah chuan Mizo National Famine Front chu political party-a a inleh tak chungchang chu, “...mautam tam denchhena mipui rilru lak tuma lo bei ve mek Mizo National Famine Front pawl khan an pawl chu political party-a leh tumin tan an la a…” tiin a ziak a ni (80).

Chu vang chu ni maw, A.P. Sinha chuan, “Mizote hi India Union zawm thu sawi hmasa berte zinga mi an ni a, kum 1960 chho vela Mizote'n tam an hmachhawn khan sorkarin a ngaihsak loh avangin mipuite an hel ta ni," tiin a ti a (Insurgency in North-East India 146). Zoramin zalenna a sual chu mautam-a Mizo mipuite’n ngaihsak an hlawh tawk loh vang ni-ah a puh hmiah ta reng a ni
 
          (iii) Ram hnufual vang leh hmasawnna a thlen chhiat vang
Zoramin zalenna a sual chhan pawimawh tak pakhat chu sorkar atanga hmasawnna (development) a chhiat vang a ni a tih theih ang. Kum 1952 khan Mizoramah District Council inthlan hmasa ber awm a, kum 1954 khan Mizo Hills tih a ni a; Assam state hnuaia district pakhat ve mai a ni. Hemi kum hian Mizo lalte chu ban an ni ta a, Lusei lal 259 leh Pawi lal 50 ban an ni a; Village Council inthlanna neih a ni. Politics-a inrelbawlna a inthlak thleng chhoh lai hian hmasawnna lamah Mizoram a la hnufum hle a.

B.G. Verghese chuan, “Lushai Hills-a thuneihna inthlak kual vel lai hian politics thilah ngaihthah leh dah hran nia inhriatna nei lem lo, mahse, ei leh bar kawngah erawh an hnufual thlawt a ni," tiin a ziak a (India’s Northeast Resurgent 139), B.B. Kumar pawhin, “India hmarchhaka Tribal state-ahte chuan hmasawnna sum (development fund) chu Central sorkar atangin a thleng tha tawk lo va. Chumi chuan ram chhungah harsatna tam tak thlenin mipuite'n ram nuam leh tha zawk an suangtuah phah a, helna a thlen phah a ni," tiin a ziak bawk (Insurgency in North-East India 164).

Mipuite’n hmasawnna an hmuh tur ang an hmuh phak loh te, an nih tur ang an nih theih lohte hian lungawi lohna a awm thin a. Mizo mipuite pawh hian Assam sawrkar atangin emaw, India sawrkar atangin emaw anmahni leh Mizoram hmasawnna tur an hmu tlem em em a, chu chuan dinhmun tha zawk duhna piantirin, mahnia inrelbawl duhna a thlen thei tih a chiang em em a ni.

           (iv) Naga Movement-in Mizote thinlung a chawk tho
India ram hmarchhak state-ah chuan Naga movement hi a lar ber leh pawimawh ber te zing ami a ni a, ziaktu leh zirbingtu tam takin he movement chungchang hi an ziakin an zirbing a ni. British-in India an chhuahsan hnuah, kum 1950 khan Angami Zapu Phizo kaihhruai Naga National Council (NCC) chu a lo larin a lo thang chak ta hle a, an thil tum (policy) bulpui ber chu Indian Union atanga tal chhuah a nih vang a ni ber. An thil tum berah hlawhtling lo mah se, an thenawm state Manipur leh Mizoram-ah nasa takin nghawng a nei a ni. MNF hruaitu R. Zamawia'n a tar lan danin, Mizo National Front (MNF)-in zalenna a puan dawn lai vel hian hruaitu thenkhat chu Naga zalenna sualtute thurawn lain an kal nghe nghe (Zofate Zinkawngah 250). Heta tanga chiang taka tar lan theih chu, Naga independent movement khan kum 1966-ah Zoram zalenna sual (Mizo independence movement)-ah pawimawhna lian tak a nei tih hi a ni.
AZ Phizo
Naga National Council President A.Z. Phizo chu kum 1947 April thla khan Aizawlah a kal a. Hetih lai hi Advisory Sub-Committee-in Aizawl an tlawh lai a ni a, Sub-Committee te thil tih dan en thlithlai tura lo zin a ni. “Phizo-a hian Mizote leh Naga-te hi tangho atan a duhzia a sawi a. Naga ramah chuan tawng hrang chi tam tak awm khawm an ni a, inzawm khawm ila chuan Mizo tawng pawh sawrkar tawngah hman theih hun a awm mai theia a beisei thu te pawh a sawi a,” tiin R. Vanlawma chuan a ziak nghe nghe a ni (Ka Ram Leh Kei 184). Ram leh hnam thila Naga movement hotupa AZ Phizo-a’n Aizawl a tlawh hnu lawkah, August ni 14, 1947-ah Naga independence day chu puangin tharum hmanga Naga zalenna sual bul a intan a ni. Chutianga Naga movement a lo awm tak atanga kum 15 hnu velah chuan MNF hruaitute’n Naga movement hotute advice an la mai reng a. Kum 1947 April thlaa AZ Phizo Aizawl lo zin khan hun eng emaw chen ral hnuah MNF hotute thinlung a la thui hlein a lang.

Naga hel hruaitute hmua kalte zinga mi R. Zamawia chuan, “Nagaho an hel avang khan sawrkarin a ngaihsak phah a, an dinhmun pawh a ngaihven a. Hmasawnna hna thawh kawngah pawh an duhsak bik nia hriatna kan nei,” tiin a sawi a (Interview on 22.5.2018). Naga movement-in an rama hmasawnna leh duhsak bikna a thlen nia an hriatna chuan, chutiang dinhmuna din beiseina avangin zalenna sual duhna a thlen ve niin a sawi theih. R. Zamawia vek hian, Mizote leh Nagaho chu Shillong-ah leh hmun hrang hrangah lehkha inzir pawlha an awm nasat avangin, Naga independence movement-in chung Mizo zirlaite-ah nasa takin nationalism thinlung a tuh thu a sawi bawk a; hei vang hian Naga movement hian Mizote thinlungah nasa takin hna a thawk a ni tih a chiang hle.

Hengte hi a pawimawh zual leh langsar zual a ni mai a, Zoram zalenna sual chhan leh vang dang ziah tel tur a la awm nual ang a, heti chinah rek bung rih mai ila a tha awm e.

Pu Laldenga leh a nupui Pi Biakdiki
Zoram zalenna sual kal chhoh zui zel dan
Kum 1962 April ni 2-3-a MNF khawmpui hmasa berah chuan MNF thil tum pathum ziah chhuah a ni a, chung zinga a hmasa ber chu 'Mizoramin zalenna sang ber neih a, Mizo hnahthlakte rorelna pakhat hnuaia awm' tih hi a ni. R. Zamawia chuan, hemi hmaa MNF thil tum ber chu ‘Mizote leh Mizoram zalenna' a nih thu a ziak bawk (Zofate Zinkawngah 177). Hetianga resolution pawimawh tak an pass hnuah zalenna neih a nih theih nan an theihtawp an chhuah zui a, chu chuan mipuite thinlungah nasa takin hna a thawk a, hla phuahtu thenkhat pawhin hlain an phuah zui bawk a. Kum 1964-a Laltanpuia, Sialsuk khaw mi hla phuah pakhat chu 'Kan ram hi kan ram a ni' tih hi a ni a, Rokunga pawhin thalaite titho thei tak 'Harh la Harh la' tih a phuah zui bawk. Heng hla pahnih ringawt pawh hi thalaite chawk phurtu pawimawh tak a tling.

Laltanpuia, Sialsuk
Nationalism boruak tinunga chhem alh turin hla (poetry) hi a lo tangkai nangiang reng a. M.K. Naik chuan Indian English poetry chu period li-ah a then a, chungte chu:
1.    Indian poetry from beginnings to 1857,
2.    Indian poetry from 1857-1920,
3.    Indian poetry from 1920 to 1947 and
4.    Indian poetry from Independence and after (History of Indian English Literature, 7-114)
He period then hrang hrangah hian Second period-a poet langsar, Sri Aurobindo Ghosh te, Rabindranath Tagore leh Sarojini Naidu te hian nationalism lam hawi an tarlang nasa hle a, chu chuan a hun lai mipuite thinlung a hneh a, mipui thinlungah ram hmangaihna a tuh nasa hle niin a lang. Heng Indian poet-te’n an hla hmanga ram hmangaihna an puan chhuah dan chu entirna atan pakhat han tarlang ila. Kum 1908-1909-a jail a tan laia Aurobindo Ghosh-in poetry pakhat 'Invitation' a phuahah chuan, India ram thalaite chu zalenna nei let leh tur leh an ram hmangaih thar leh turin a fuih a, a chang tawp berah phei chuan heti hian chona leh sawmna a tarlang:
I am the lord of tempest and mountain,
I am the spirit of freedom and pride.
Stark must he be and kinsman to danger
Who shares my kingdom and walks at my side. (13-16) tiin.
          (i) Tharum tel lovin zalenna an sual
Tichuan, Laltanpuia leh Rokunga hlate chuan Mizo nationalism chu Mizo thalaite-ah a ti-alh nasa hle a. The Mizo National Volunteer (MNV) chu October ni 22, 1963-ah din a ni zui a. Hemi hma lawk September thla atangin Pakistan sorkar hotute biak hna hi an lo tan tawh nghe nghe. Kum 1963 December thlaah chuan MNF party hotu pahnih - Laldenga leh Lalnunmawia chu man an ni. Kum 1964 December thlaah MNF volunteers 22 zet chu Pakistan-ah indo dan leh insual dan zir (training)-in kal zui a. Kum 1964 April chawhnu lamah Laldenga India Home Minister G.L. Nanda hmuin thil tam tak an sawipui a. Kum 1965 September thla tawp lamah Mizoram Sorkar Ruangam (Provisional Government of Mizoram) tur din a ni zui a. Hemi kum vek October ni 30-ah India ram Prime Minister Lal Bahadur Shastri hnenah Memorandum thehluh a ni a. Kum 1966 January ni 19-a Aizawla India Planning Commission Member Tarlok Singh lo zin chu MNF hotute chuan lo hmuin an lo titipui leh a. February ni 2, 1966-a Mizoram tlawha lo zin, Assam Governor Vishnu Sahay pawh an lo hmu leh bawk. Hemi hnu lawk February ni 7, 1966-ah Patashkar Commission hotupa H.V. Patashkar Aizawl lo zin chu an lo hmu leh bawk a ni.

Zoram zalenna sual chungchang zirbingtu pakhat Lalthakima chuan Zoramin zalenna a sual hnua Assam sorkar chet zui a ziak a, March ni 2, 1966-ah Assam sorkar chuan Mizo District chu The Assam Disturbed Areas Act, 1955 behchhanin rambuai (disturb area)-ah a puang nghal a, hemi kenkawh a nih theih nan Mizo District chu sipai kutah thuneihna pumhlum pein Armed Forces Special Powers Act, 1958-ah a dah zui a ni (Mizoram Independence Puan 62).

               (ii) Khaw sawikhawm a ni
March ni 4-5, 1966 khan Aizawl hmun veng eng emaw zatah India sorkar chuan Jet Fighter hmangin bomb an rawn thlak a, Mizoram hmun dang pawh indo thlawhna hmangin an bei zui zel a ni. Kan thenawma Naga movement-ah jet fighter hman a ni lo va, India rama zalenna sualna/helna awma jet fighter hmanna hmasa ber leh awm chhun niin a lang. Kum 1967 January ni 4 atangin khawkhawm tan a ni a, he khawkhawm hi a hmingah Protected and Progressive Village (PPV) tih a ni. PPV-ah hian Mizoram khaw 106 zet chu khaw 19-ah sawikhawm a ni a. Khawkhawm chi dang leh, New Grouping Centre (NGC) chu kum 1967-1969 chhung khan kalpui lehin, khaw 184 zet chu khaw 39-ah sawikhawm a ni. Kum 1968-1970 chhung khan khawkhawm chi dang leh, Voluntary Grouping Centre (VGC) chu kalpui ni bawkin, khaw 110 zet chu khaw 26-ah sawikhawm a ni a, kum 1968-1970 chhunga an khawkhawm kalpui Extended Loop Areas (ELA)-ah chuan khaw 17 chu sawikhawm a ni bawk. Heng khawkhawmah te hian khaw 516 zet nghawngin mipui 1,68,853 zetin harsatna an tawh phah a; khaw 611 zet chu hâlin in 29,346 zet a kang ral a ni. Kum 1961-a Mizoram mipui zat hi 2,66,063 a ni a; khawkhawm hi Mizoram mipui hmun thuma thena hmun hnih zetin an tuar tihna a ni a, a rapthlak hle. Mizo hla phuah thiam Suakliana, Lianpui khua phei chuan kum 1968 khan khaw sawikhawm hla phuahin 'Kan hun tawn zingah khawkhawm a pawi ber mai' a ti hial a ni.

 
               (iii) Zoram pawnah zalenna sualtute
India sipaite Mizorama an rawn luh phat atangin operation (beihpui thlakna) lian tak pahnih Khuihpui leh Khuihsin chu 1967 khan an nei nghal a, hei hian khawsak phung a tibuai nasa hle. Hei vang hian kum 1968-1969 inkar khan zalenna sualtute chu East Pakistan (tuna Bangladesh ni ta)-ah an inkhuar zui a, Chhipphir leh a chhehvelah an inkulh a ni. Kum 1970 kum tir lamah Sajek ramngawah inkhuar lehin an chenna hmun chu Chhantlang tih hming an vuah a. Hetih lai, February ni 9, 1971-ah MNF inthlanna neih niin Pu Laldenga chu President atana thlan a ni. Hemi hnu hian anmahni leh anmahni inkarah inhriatthiam lohna awm zuiin, May ni 13, 1971-ah zalenna sualtute zingah inman khawmna runpui a thleng a, he huna man zinga tel ve R. Zamawia chuan, civil mi 47 leh sipai 32, an vaiin mi 81 zet chu man an nih thu leh, an zinga tâng rei ber chu hemi December 16 thleng tantir a nih thu a ziak (Zofate Zinkawngah 787, 789, 792).

Heng thil a thlen hnuah an belh ber East Pakistan sorkar laka Bangladesh-in zalenna a sual avang leh March ni 15, 1971-ah East Pakistan sorkar a tlawm tak avangin Zoram zalenna sualtute dinhmun chu a him ta lo hle a, kum 1972 atangin Burma ramri dep lamah an insuan a. Pu R. Ropianga'n a ziah danin, January ni 2, 1972-a National Emergency Committee (NEC)-in a rel angin Arakan lam panin an insuan a, hetah hian Burma Communist Party-in an lo tuamhlawm a ni (Zoram khua a la var ang 189). He hmuna an khawsak lai hian tum hnih zet chu kein China an kal a, an kal hmasak zawk hian December ni 29, 1973-ah China rapin hemi tum hian ralthuam hman dan inzirtirin sipai training te an pe a ni. A tum hnihna hi July ni 28, 1975-ah kal lehin training an nei leh a, January ni 1, 1976-ah China an chhuahsan leh a ni (Mizoram Independence Puan 289).

Kum 1975 kum tir lam a lo nih chuan, Burma Communist Party chuan Zoram zalenna sualtute a enkawl zui zel theih tak loh avangin Bangladesh lamah an let leh a, Chittagong Hill Tracts-ah ralmuang takin an khawsa thei ta a. March ni 24, 1976-ah Calcutta Convension koh niin, MNF election neihah Pu Laldenga chu President atan thlan nawn leh a ni a. Hemi hnu hian an inkarah inhriatthiam lohna a thleng zui a, hruaitu inthlak leh inman tawnna a thleng leh a ni.

              (iv) Inremna Thuthlung avangin zalenna sualtute an lo haw 
Kum 1971 atangin India sorkar nena inbiakna an nei tan a. Kohhran hruaitu leh zirlai hruaitute'n nasa taka an nawrna avangin kum 1986 June 30-ah Indian sorkar leh MNF hruaitute chuan inremna thuthlung (Memorandum of Understanding) chu New Delhi-ah an sign a. India sorkar aiawhin R.D Pradhan, Home Secretary; MNF aiawhin President Pu Laldenga leh Mizoram UT sorkar aiawhin Pu Lalkhama, Chief Secretary te'n lehkhaah hming an ziak a ni.
 

 Inremna thuthlung ziah a nih hnu hian, Pu C. Herman tarlan danin, MNF sipaite leh an nupui fanau mi 550 zet chu ramhnuai atangin an lo haw a (Zoram Politics thli tleh dan Vol. II 98). Hei hi Pu R. Zamawia erawh chuan, “An zavaiin mi 575 (zanga, sawmsarih leh panga) nia hriat an ni a. He’ng zingah hian ramhnuaia chhuak ve chiah lem lo, tualchhung lama thawkte pawh an telin a lang. Mahse, kum 2001-a Mizoram Legislative Assembly inkhawma Member pakhat zawhna, Home Minister chhànnaah erawh chuan mi 581 (zanga, sawmriat leh pakhat) nia sawi a ni,” tiin a ziak thung (Zofate Zinkawngah 938).

He inremna thuthlung avang hian MNF chuan silai 200 leh hmanraw dangte chu CRPF kutah an hlan a, indo chhunga an thian boral tate ruhro 39 zet chu an hawn nghal a ni. August ni 2, 1986 khan an zavaiin Aizawl lo thlengin Mizo Zirlai Pawl (MZP) huaihawtin a lawmna hi Dawrpuiah hman a ni a, mipui thahnem takin zalenna sualtu lo hawte hi an lo lawm a ni. He inremna avang hian Mizoram chu India ram state 23-naah hlan kai a ni zui a, zalenna suala silai lekna chu Mizoramah a lo tawp ta a ni.