Total Pageviews
Categories
Ka luh ṭhinna
-
-
-
KTP General Conference Vawi 61-na.3 months ago
-
-
VENGLAI BIAK IN THENFAI LEH LUAH LUH_090820135 months ago
-
KUM THAR CHIBAI5 months ago
-
𝐌𝐈𝐙𝐎𝐑𝐀𝐌 𝐒𝐓𝐀𝐓𝐄 𝐔𝐍𝐈𝐕𝐄𝐑𝐒𝐈𝐓𝐘 𝐥𝐞𝐡 𝐊𝐀𝐋𝐏𝐇𝐔𝐍𝐆 𝐇𝐋𝐔𝐈7 months ago
-
Kan arpa leh kawmthlangte arpa11 months ago
-
Beidawn chang kha ka nei ve deuh ṭhin Part - 111 months ago
-
February1 year ago
-
PPE5 years ago
-
Untitled.5 years ago
-
Politics A Inrawlh5 years ago
-
Hlawhchham tlawm ngai lo!6 years ago
-
来了来了!任天堂switch官方中文补丁上线了7 years ago
-
-
Pathian inhriattirna - Thil siamah7 years ago
-
SBI ATM PIN siam/thlak dan..7 years ago
-
Blogger lamah kan insawn tawh e!7 years ago
-
-
AK-479 years ago
-
-
Chawhchawrawi9 years ago
-
-
SOCIAL MEDIA LEH KRISTIAN THALAITE9 years ago
-
Kum 4 hnuah...9 years ago
-
I RUI ZEL DAWN EM?10 years ago
-
a letter to my little brother10 years ago
-
We believe in mending10 years ago
-
-
MANGTHA10 years ago
-
Looking to earn extra cash online?10 years ago
-
Thil mak ka tih tawp theihloh te10 years ago
-
Lip balm10 years ago
-
Internet tangkai em emna kara a that lohna tlem11 years ago
-
For Kuz11 years ago
-
'Just as I am'11 years ago
-
My Flickr Page11 years ago
-
Layla, ka rillung Bawihte11 years ago
-
-
Christmas Everyday11 years ago
-
KHUA RII RIAI CHU11 years ago
-
-
14 Manfaat Air Putih Bagi Kesehatan Tubuh11 years ago
-
Guite Road-ah Sumo in ka zin11 years ago
-
Oktober again.11 years ago
-
-
-
-
Chennai Khawpui12 years ago
-
Chhuahtlang Hmun Hlui- CFL Hmingthanga12 years ago
-
PIPUTEN HMEICHHIA AN LO VOH12 years ago
-
-
CHET CHHIAT NA.13 years ago
-
Fiamthu Lawrkhawm...13 years ago
-
Fiction: ENGTI ANG CHIAHA THÛK NGE?13 years ago
-
Tu'n an hre lo13 years ago
-
Untitled13 years ago
-
Hrethiam Ve Se Chu Aww..13 years ago
-
LUNGLEN THU13 years ago
-
Ka awm loh hunah pawh!13 years ago
-
Tunlai Thil Awmzia - Update!13 years ago
-
-
-
What Happens When A Class Gets Too Boring...14 years ago
-
ZU KA RUI14 years ago
-
Phone Hack ang aw....14 years ago
-
Prologue to “A month in Delhi”14 years ago
-
Aizawl Pictionary14 years ago
-
new year's to-do-list14 years ago
-
Chhangchhiat tak hi chu aw...14 years ago
-
Important Days a thutna rem14 years ago
-
Ka haw dawn!14 years ago
-
Ka hringnun'ah hian !!14 years ago
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
25 May 2024
08 November 2023
Inthlan Titi Nawi
A hmasain UT kan nih aṭanga Mizoram MLA inthlana vote tlak dan leh sorkarna siamtute han tar lang phawt ila.
1972 - 72.90% (Mizo Union)
1978
- 63.27% (PC)
1979 - 68.34% (PC)
1984
- 73.43% (INC)
1987
- 72.51% (MNF)
1989
- 81.30% (INC)
1993 - 80.75% (INC & MJD)
1998
- 76.32% (MNF & MPC)
2003 - 78.65% (MNF)
2008
- 82.34% (INC)
2013 - 83.41% (INC)
2018
- 81.54% (MNF)
2023 – 77.04% la danglam leh tur.
(Bold hi sorkarna siamtu party inthlak kum zel a ni).
Data kan en chuan, sorkarna inthlak hi kum 1972
aṭangin vawi 7 a thleng a; he sorkar inthlakna inthlan hrang hrangah hian ṭum
li chu inthlan hmasa aiin vote a tla chhia a, ṭum thum chu inthlan hmasa aiin
vote a tla ṭha zawk thung. MNF sorkarna siam kum 1987, 1998, 2018-ah zel a hmaa
inthlan aiin vote tla a hniam zawk zel a, INC sorkar dawnin a hma kum aiin vote
tla a ṭha zawk zel thung.
Party ngaiin sorkarna a siam zawn hi ṭum li a awm tawh a, chung zinga ṭum thum chu inthlan hmasa aiin vote tla a ṭha zawk zel bawk. He election history aṭanga a lan dan chuan, vote tlak ṭhat apiangin sorkar an inthlak kher lo tih chiang takin a lang a. Chuvangin, vote tlak dan hi sorkarna inthlak leh inthlak loh hriltu a ni lo tih chiang takin a sawi ngam ang.
Eng vangin nge vote tla a ṭhat ṭhin?
Tun hnai inthlan aṭangin han thlir ta ila. Mizoram
People Forum (MPF) hi kum 2006 khan din a ni a, din a nih hnua inthlan hmasa
ber kum 2008 kha Mizoramin MLA kan thlan hnua vote tlak ṭhat ber a ni (a hun laiin),
inthlan lehah pawh a khûm chho bawk. Inthlana kohhran a inrawlh hnu hian
inthlanna felfai tak, tun hma aia ziaawm tak kan hmu a, mipui pawhin vote thlak
an phur phah ni te pawhin a lang.
MLA inthlana ṭhalaite rawn chet chhuah tak tak hi kum 15 kal ta, 2008 aṭangin a ni a. Kum 2008 inthlanah khan Zoram Kuthnathawktu Pawl bakah, Mipui Ṭangrual Pawl (MṬP), Youth Movement for Mizoram (YMM) leh Mipui Pawl (MPP) an lo lang a. Anni hian inthlan chungchangah thâwm (voice) an nei lian chho ṭan a, ZKP hi UDA-ah an tel tih loh chu pawl dang hian candidate an siam lo. Vote erawh tun hma aiin nasa takin a tla ṭha a, sorkarna siamtu pawh an inthlak chiang hle.
Kum 2013-ah Zoram Thar Duhtute (ZTD)-te’n thawm an nei a, ṭhalai lehkha thiam tam takin ring an rawlh ve bawk. Nimahsela, an President Pu SL Sailo bak chu inthlana ding an awm lo va, vote a hmu tam lo bawk. Vote tla erawh tun hma zawng aiin a ṭha thung. Heng aṭanga thil lang chiang tak pakhat chu, party pawn lam aṭanga thawm/hmalakna (movement) a awm ṭhat hian vote a tla ṭha zel tihna a ni.
Tin, vote tlak ṭhat chhan hi party tinin nasa
taka ṭan an lak rah a ni thei a; party inbeitawk tak emaw, inhruipawhna lian
tak a awm hian vote a tla ṭha ni te pawhin a lang a ni. Kumin, 2023-ah hian
Election department lam aṭangin nasa takin vote thlak tura inzirtirna (awareness)
an pe a, nimahsela, tun hnai kum 20 (inthlan vawi li) chhunga
vote tlak chhiat ber a ni thung. Hei hi mak angreng tak a ni.
MLA Inthlan leh Ṭhalaite
Kan tar lan tak angin, inthlana ṭhalaite’n
thawm an neih hi kum 2008 aṭanga inṭan a ni a. Kum 2013-ah ZTD awm mah se, chuti
taka thawm lian an ni hran lo va. Khatih lai khan ṭhalai tam takin party tê, ZNP
an thlawp nasa a, Mizoram MLA election
history-a vote tlak ṭhat ber ṭum a ni nghe nghe. Mahse, MNF leh Congress an len
sa avang leh, ZNP hi party lian an nih loh avangin tling zo an awm lo va, bial hnihah
pahnihna an ni pha a, ZNP vote share erawh nasa taka pungin 17.42% lai a ni nghe
nghe.
Kumin inthlana titi lian ber chu ZPM hi a ni. Kum 2008 chho aṭanga inthlan apianga movement hrang hrang lo kalpui ṭhin ṭhalaite khan kum 2018 inthlan dawnah Zoram Exodus Movement (ZEM) an din a. Anni bakah political party pahnih — kan tar lan tak ZNP leh MPC te, pawl dang dang nen pawl pariat lai infinin kum 2018 inthlan chu Zoram Peoples Movement (ZPM) angina an hmachhawn a. Seat pawh 8 lai an la thei nghal a. Hemi kum aṭang hian a arh/ṭhang zawngin an kal chho ta zel a. Kumin inthlanah phei chuan beih rawn tham khawpa lian an ni hman a, sorkarna an siam lo a nih pawhin seat an lak zat hi pung tura ngaih a ni.
Kum 2023-ah hian mipui lam aṭangin chetlakna (movement) lian tham dang a awm ta lo va, hei hi tun hmaa sulsu ṭhinte ZPM-a an inbawk khawm vek tak vang a ni thei a; la sorkar lo party, mahse, mipuiin rinna an nghah ngamna a nih vangin ZPM hi an rinchhan te pawh a ni thei. Heti taka ṭhalai rualin party mal an thlawp (support) ṭhat hi Mizoram MLA inthlanah a la thleng lo maithei. Hei vang hian (bial hrang hranga party tinte dinhmun chu thuhran ni se), sorkarna siam turin an dinhmun a ṭha hle.
Anti-Incumbency Wave leh 2023 Inthlan
Sorkar lai ninna hi kum 10 (term hnih) danah a
thleng ṭhin tih hi kan sawi dan a ni a, tum thum zet sorkarna siam zawn (kum
10) an lo awm tawh vang te pawh a ni maithei. Nimahsela, sorkarna siam lam
dahṭhain, a hun lai boruak te, vote tlak dan history te, mipui movement te
thlir chuan, sorkar ninna hi kum 5-ah a nasa tawh hle tih a lang thei. Hei hi a
chhan pui ber nia lang chu, Chief Minister ngai rengte’n min hruai vang niin a
lang a, term tinah hian eng party pawhin sorkarna siam se, Chief Minister thlak
zel sela chuan hetiang hi a thlen a rinawm loh.
Vote tlak dan history ringawt en chuan MNF hi an sorkar leh mai ang em, tih tur a ni a. Nimahsela, sorkarna hi term hnih (kum 10) a nih avang ringawta inthlak a ni lo. Sorkar inthlak phenah hian chhan leh vang tam tak a awm a, a langsar lian ber chu sorkar lai ninna hi a ni. Kum 5 lek hnuah pawh mipuiin sorkar an nin em em chuan sorkarna a inthlak thei tho tihna a ni.
Tun term chhovah hian Congress hi an dinhmun a hniam em em mai a. MLA pawh an neih tlem ber ṭum a ni. Kum 1998 inthlan khan MLA 6 an nei a, kum 2018 (tun term kal mek)-ah erawh 5 chauh an nei ta a, an MLA pakhatin MNF a zawm zui leh bawk. Chuvangin, Mizorama sorkarna an siam ṭan, kum 1984 hnua an dinhmun chhiat lai ber ti pawhin a sawi theih ang. An thâwm a lian hleithei lo niin a lang. Kumin inthlan hi President thar (CM candidate thar) nen an hmachhawn a. Chuvang ni maw, Congress ninna emaw, duhkhawp lohna emaw, ṭha tih lohna lampang hriat tur a vang hle (Congress kan nin em emna kha a la rei loh teh lul nen). Chuta ṭanga lang chiang em em chu, CM candidate hi a ni a, CM ni thei tur azirin mipui sukthlek hi a danglam nasa thei hle tih a hriat theih.
Tuna mipuiin sorkar ning em em anga lang hi CM nin vang chauh niin a lang. MNF ministry hian a sorkar ang chuan hna ṭha tak tak, hriatreng tlak an thawk nasa a, mahse, mipui an hmin meuh lo niin a hriat theih a, hei hi CM ngai ninna vang a ni thei. Kumin inthlanah pawh MNF lo sorkar ta se, CM tur chu a ngai bawk ni dawna a lan avangin anti-MNF movement a nasa a. Hei chu zep rual a ni lo, ZPM ṭan thlawt lo, awt thlawt lote pawhin MNF hi nasa takin an haw tlat a ni. Duh thlan turin Congress an zuai tlat si avangin ZPM hian a hlawkna an tel thei. Kumin inthlan result aṭangin a hriat ang chu.
Kan tar lan tak angin Congress hi an la chau em em mai a, bial tam taka inbei ber pawh MNF leh ZPM an ni. Congress chhuahsan tam zawk hian MNF aiin ZPM an zawm zawk zel ni pawhin a lang tlat a. Congress an la thawh zawh meuh loh avangin mipuiah duhthlan tur lian tak pahnih — MNF (sorkar lai, la chak ṭha ve tak) leh ZPM (la sorkar lo, îtawm ve tak) a awm a, tuna chhan leh vang kan tar lan zawng zawngte nen, ZPM lam hi an buk deuh luih ang em, tih hi ngaihtuahnaah a lian hle.
Party (unrecognise & unregister)/pawl anga vawi khat MLA inthlan an hmachhawnna, kum 2018-ah MLA 8 ngawt an la thei a; zep nak emaw, an tlinga kan rin miah lohna bial ṭhenkhatah pawh an tling tlat a ni (kuminah pawh kan rin lohna bialah an tling nual lo vang tih a sawi theih loh). Chuta ṭanga ṭhang zawnga kal chho zel, party lian Congress dinhmun lo hniam sa bawk si, sorkar lai leh CM ninna nasa ta bawk si a nih avangin kum 2023 inthlanah MLA an neih belh ngei ang tih chu a chiang a, sorkarna siam khawpin hma an sawn ang em, tih erawh inrinsiak hun lai a ni e.
27 February 2023
Sorkar hlawhchhamna lian pahnih PAHOSS leh SEDP Board
Kan Chief Minister hian kum 2018 inthlan hma atang tawhin Aizawla traffic tawt lutuk hi a vei em em a, campaign-naah pawh a sawi nasa a. Sorkarna an chan veleh hma la nghalin, February 6, 2019-ah Parking House Support Scheme (PAHOSS) a tlangzarh a. PAHOSS hi beiseina kan nei sang em em a, mahse, a kal fuh ta zan lo niin a lang. Hemi kum hian hemi atan liau liau cheng vbc 10 dah nghal a ni. A kum leh 2019-2020 atan cheng vbc 60 dah niin 2020-2021 atan cheng vbc 10 dah a ni leh bawk. Hri len vangin chhunzawm theih a ni ta lo nge, PAHOSS scheme beneficiary-te pawisa an pe fel thawkhat tawh zawk ni, hemi hnu hian PAHOSS chungchang hi budget speech-ah kan hre ta lo.
Mi hausate SEDP chu PAHOSS hiPAHOSS hi a thlawna sem a ni a, lirthei dahna tur sak tanpuina a
ni. A tlem berah car (LMV) 5 emaw, lirthei ke hnih nei 6 tal park theihna a ni
tur a ni a; LMV 5 zelah emaw, ke hnih nei 6 zelah cheng nuai 1 zel tanpuina pek
niin, LMV garage siam thei tawh phawt chuan a tlem berah cheng nuai 6 an dawng
dawn tihna a ni. PAHOSS Scheme No. 3.5-ah chuan, zing dar 7:00 atanga zan 7:00
chhung lirthei dah theih a ni a, zan dar 7 atanga zing dar 7 thleng chu rental
garage angin hman theih thu tar lan a ni a. Tin, dilna application form-ah
chuan, “Parking fee chu a neituin AMC rate angin a lo khawn anga, sawrkarah
chhun luh a ngai lo” tih a awm bawk a. A neituin chhun lamah AMC rate-in
parking fee a khawn ang a, zan lamah a neitu rate-in a kal dawn tihna a ni.
Parking house hi a zauh lam bithliah a awm lo va, a sa lian thei
thei, a hmun nei zau zau, a hausa sa sain sumthlawnpek an dawng tam mai dawn a
ni. Heng sumte hi sorkarah chhun let tur cheng khat mah a awm lo va, tanpuina
dawngte hian sorkar atanga sum cheng nuai tam tak an dawn bakah, luah man 24×7
hi 100% an la lut dawn bawk. Hei lo liama mi hausate SEDP a awm chuang lo.
Aizawl traffic jam a tihziaawm hran loh avangin he PAHOSS hi a
hlawhchham tih theih a ni a, mi hausa sa tlem tê tan chauh hlawkna a ni. Chief
Minister ni ta hian inthlan campaign laiin, “traffic jam tihziaawmna turin
Aizawl main road-ah kawng chhawng kan siam ang a, kawng sir tawn tawnah a dotu
ban phek zawngin kan siam ang a, kawng chungah leh hnuaiah lirthei a tlan thei
ang a...” a tih te, Aizawl kawngpui kama motor park-na tur in man chawia luah
chungchang a sawi te, in chung lama motor khai chhohna tur lift lianpui
chungchang a sawi thinte chu chipchiarin tar lang lo mai ila. Motor park-na tur
chungchang a hmathlir (vision) hi PAHOSS hmangin a bawhzui niin a lang a, a
sawi angin kal zui thei sela chuan, Aizawl kawngpui kamah lirthei park-naah
buai a ngai tawh lo vang. Tuna an kal danah chuan lirthei nei zote lirthei
dahna tur leh lirthei dahna hmun tur neite tan kum thum chhungin cheng vbc 80
(nuai 8000) lai an seng a, lêt leh cheng khat mah a awm lo. Heng mi hausa tlem
tête sum insem hi Mizoram mipuite’n cheng 500 vel theuhvin kan insem thei.
Chuvangin PAHOSS hi mi hausa scheme a ni a, sum khawhralna rapthlak leh tun
ministry hmalakna fuh lo lian hmasa ber tih loh theih a ni lo.
Sumthuninu SEDP Board
SEDP Board hi kum 2019 khan din niin, kum tawpah office an luah
tan a. Board 15 a awm a, Higher & Technical Education Board tih lohvah
chuan Vice Chairman-in personal branch hran an nei vek a. Chung Board 14-ah
Vice Chairman bakah thawktu dang 4 (LDC leh IV Grade pahnih ve ve) an awm a.
Vice Chairman zinga MLA ni lo zawngin thla tin Rs. 40,000/- an la a, LDC-in
Rs. 16,920/- leh IV-Grade-in cheng Rs. 11,990/- an la bawk. A hlawh la thei chin
thawktu hi, MLA ni lo Vice Chairman mi 4 tiamin, mi 60 an ni a, sorkarin an
hlawh atana thla tina an senso chu cheng 9,69,480/- a ni a, kum khatah cheng
nuai 116 chuang a seng a, kum 2020 atanga chhiarin cheng nuai 350 vel chu SEDP
Board-a thawktu hlawh atan sen a ni tawh tihna a ni.
Hei bakah hian SEDP Board-te hi motor pek theuh an ni a, Board
meeting apiangin Board member kalte’n allowance an nei theuh bawk. Thut khawm
zin deuh chuan senso pawh a tam zel dawn tihna a ni a, chanchinbu thenkhat phei
chuan Board enkawlna senso atan thla tin sorkarin cheng nuai 37 vel seng angin
an ziak a ni a, sumthuninu tih loh rual a ni lo.
SEDP Board hrang hrangte hi sorkarin SEDP tihhlawhtlinna tur leh
bawhzuitu tura a din a ni a, RTI zawhna chhannaah chuan “Department hnathawh te
endikin project te an ruahman ang” tih a ni bawk. SEDP Board-in hna an la thawh
tak tak hma, kum 2020 atangin hrilengin min tibuai nasa a, chuvang te pawh chu
a ni ang, project siamin theih tawp chhuah ve bawk mah se, sum la lut zawnga an
hlawhtlinna tur hi hmuh tur a la tam lo hle. Thawktu thenkhat eizawnna siam hi
a hlawhtlinna pakhatah te chuan a chhiar theih ang chu!
Sorkar hian sum senso ngai reng, tun hmaa sum an lo hman tawhna
thinah tho SEDP hming vuah chawpin healthcare scheme te, construction work
(etc) atan te pawisa a pe chhuak thin a, Congress sorkar NEDP kalphung tho kha
a ni a, thil thar teh chiam a awm lo. Board-te tan pawh hmalak ngaihna a awm
vak lo a ni maithei a, sumthuninu tihtawp lamah hmalak tumna a awm hek lo. SEDP
tihlawhtling tura sorkar hmalakna hrim hrim hi a beitham deuh niin a lang a, a
hautak zawnga a key lak san nghal khan rah tha a chhuah zo ta lo deuh a ni.
Inthlan hmaa SEDP campaign au hla hrang hrangte kha tihhlawhtlin
zui a tam lo hle bawk a. “Kan sorkar chuan budget pharh hmasak berah SEDP atan
cheng vbc 4000 kan dah ang” tih te, “SEDP hi dinchhuahna tham law lawin,
installment ni lovin tum khatah kan pe tla nghal vek ang” tih te, “Cheng nuai
thum thlengin kan pe ang” tih te, “A hmun panna kawng kan laihsak ang a, a
vahna senso kan tumsak ang a...” tih te chu mumang ram mai a ni ta a,
tihhlawhtlinna hun a awm ta lo. An budget pharh hmasak ber 2019-20-ah SEDP
atana cheng vbc 4000 dah nghal chu sawi loh, vbc 750 dah a ni tawk a, a kum leh
2020-21-ah cheng vbc 513 dah a ni leh a, 2021-22-ah cheng vbc 400, 2022-23-ah
cheng vbc 700 leh, kumin budget-ah cheng vbc 595 dah niin, MNF ministry-ah hian
an policy pui ber SEDP atan cheng vbc 2958 dah a ni tawk a, an campaign-na
tawngkam an um phak loh dan chu pui tak a ni! Heng sum tam zawk hi kawngpui
siam nan, hna ruak hnawhkhah nan, district thar hawn nan, healthcare etc atana
dah a ni zel a, family oriented/development atan sum hman hi tlem tê chauh a
ni.
SEDP bua an tih tur an ziah tam tak kha, mi thiam hrang hrangin
Zoram tana tha tura an ngaih te, hmalakna tura an ngaihte dahna a ni a,
tihhlawhtlin ni sela chuan khita inhlan kai theihna khawp a ni. Nimahsela, an
ruahman angin an kal zui tam lo hle a, an kal hê hú hû mai a nih hi!
Tun ministry-ah hian tun hmaa thleng ngai meuh lo a thleng nual a. Hrileng rapthlak te, thenawm state nena buaina te, raltlan te, vawk pul hri rapthlak tak tak te a thleng a, hei hian sorkar sum dinhmun a tiphai hle niin a lang a, an ministry vanduaina tak pawh a ni awm e. Chuti chung chuan sorkar hian sum renchem lamah hmalakna a nei chau hle a, hei hi Chief Minister leh Finance Minister ni kawp mawhphurhna liau liau a ni. Ram hmasawnna hna thawhna mi tlem tê kuta sum tam tak dah awn awn mai te, thisen zawmpuite hlawkna tur ngawta hmalak te, a neinung zawkte vur belha a mamawh zawkte pek tur neih loh em em mai te hi ram hmasawnna atana kan mamawh loh ber a ni. Eng pawh ni se, kum 5 chu kan hmang liam leh mai dawn e.
(He article hi February 27, 2023-ah Vanglaini-ah chhuah a ni. Party atanga ka ban hnua chanchinbua politics lam rawngkai article ka ziah hmasak ber a ni e).
22 December 2022
Pu Zoramthanga sawp hnu Er Lalrinawma
Zoram politics ngaihven ik tawh chuan Pu Zoramthanga leh Er. Lalrinawma hi tu nge an nih hrilhfiah hranpa an ngai tawh awm lo ve. Er. Lalrinawma'n a hming bula 'Er' tih a dah hi, a chhan an sawi dan chuan, an thenawmah Lalrinawma ve tho hi a awm a, a lehkha tur sorkar (etc) lehkha pawimawh hi a thenawmpain a lo dawn chang te, a thenawmpa lehkha tur a lo dawn chang te a awm fo mai a ni awm a. Chuvangin miin thu an rawn angin, a hming bulah 'Er' an dah ta a ni an ti. Hemi chungchang hi amah tak phei chu ka la zawt lo va, a dik ka ring.
Er. Lalrinawma hi kum 2013 khan, MNF ticket-in Tuikum-ah a tling a. MNF tlak runpui a ni a, hemi kum hian MNF-in seat 5 an la a, Pu Vanlalzawma, Pu Lalruatkima, Pu K. Sangthuama, Dr. K. Beichhua (Pu Zoramthanga'n a mawnga a pet taka hi) leh Er. Lalrinawma an ni. Anni 5 hi MNF dinhmun chhiat lai ber (state kan nih hnua MNF-in inthlan a hmachhawn tawhah seat an lak tlem ber dawt)-a MNF khaidingtute, MNF tana rohlu, mi hlu em emte an ni. Nimahsela, an zinga damkhawchhuak (survive chu) mi pahnih khat chauh an ni.
Pu Vanlalzawma hi party lamah Vice President-in a awm a, 2018-ah a tling ta lo va, sorkar hnuah Serchhip by-election-ah ding mah se, a tling lo. Electoral politics-ah a thi a tih theih ang. Party lamah erawh President-in a chhuak ngei ang! Dr. K. Beichhua hi chhim lama MNF khaidingtute zinga mi a ni a, term laklawhah minister ata paih chhuah (knockout) niin tuna a dinhmunin maian chan pawh a tluk ta lo. Pu K. Sangthuama hi 2018-ah a tling lo va, a bialah by-election neih niin ticket chan beisei hle mah se, dintir a ni ta lo va, Zoram politics-ah a hun a zo a ni ta mai. Pu Lalruatkima hi Pu Zoramthanga good book-a chuang reng, chumi atan pawh lamtang/pawl (groupism) nei tha em em mai a ni a, tun thlengin a dinhmun a sang zel a tih theih ang. Kum rei lo te hnua MNF elected OB a nih pawhin thil mak a ni lo vang. Er. Lalrinawma chu 2018-ah a tling leh na a, Dy. Speaker-ah dah a ni.
MNF MLA 5 zingah 2018 khan mi pathum an tling leh a, chung zinga pahnih chu Minister of State (MOS) an ni a, pakhat Er. Lalrinawma erawh chu Dy. Speaker-ah, thu takin, tih theih ngah lo tak siin a awm a, MNF Thalai lamah President a ni bawk. Opposition a nih atanga MNF Thalai President a ni a, kum 2018-a MNF-in sorkarna a chana ani pawh a tlin takah chuan, MNYF Hqrs chuan Minister a nih theihna turin theih tawp kan chhuah ve a. Ministry form (siam) a nih hmain party President Pu Zoramthanga kan hmu a, a beidawnthlak hle. Term laklawha reshuffle neiha Minister nihtir erawh a sawi thung. Amah Pu Rinawma erawh a phun lo va, a rilru erawh a na ve hle tih hai rual a ni lo, a bialte pawh an rilru a na.
MNF sorkar term chanve a ni a, hripui len vanglai a ni bawk a. MNF Thalai chuan Pu Zoramthanga chu a pisaah kan hmu a, Pu Rinawma chungchang chu kan sawi leh a. Hripui leng chhuanlamin, beidawnthlak takin min chhang. MNF Thalai hruaitu thenkhat phei chu kan thin a rim em em a, ani erawh chu thu awih takin a dinhmun a pawm leh mai a. Minister dinhmuna hlan kai a tum lo tih chu a chiang ta hle a; a bial mite pawhin nawr nasa mah se, awmzia a awm ta chuang lo a ni.
MNF sorkarin kum khat tha hun a la neih laiin, tun hnaiah Cabinet Minister a rawn ni ta nawlh mai. Pu Zoramthanga'n Pu Rinawma hi Minister-a hlan kai a tum lo tih chiang thawkhata kan inngaih tawh laia Cabinet Minister-a a hlang kai hian ngaihtuah a tithui hle. Chhim lama MADC sorkar buai hi hmanrua pakhat mai a ni tih hi ka rin dan leh politics ngaihventu tam tak rin dan a ni a; mi thenkhat (Er. Rinawma ni lo) dinhmun sang zawka hlan duh avangin Dr. K. Beichhua an dahkham tih hi ka mimal rin dan leh ngaih dan a ni. A rawng teh e maw, politics hi chu! Groupism | Favouritism... MNF headuarters chhungkuaah hian group lian tak pahnih a awm thin a, pakhat zawk erawh phehthluk a ni tawh a; group lian tak pakhat a kal muah muah mai. Vice President an nei tawh a, Cabinet Minister an nei tawh a, General Secretary leh Secretary-ah te an indah fer fur tawh bawk. Anmahni an invulh lian a, hna leh nihna inpek chungchangah pawh nihlawh tak an ni! Party president ber hi an hmanruaah a tang a, ani lah chu a inhre der si lo. MNF-ah hian puak dur tur hi a awm har lo vang (A ni lo lam kan peng thui tep).
Er. Lalrinawma hian Cabinet Minister turin hun tam a nei tawh lo. Tun financial year hi thla 3/2 vel chauh a awm tawh a, hamthatna emaw, hnathawhna tak tak emaw hun leh sum a awm tawh lovin a rinawm. Kum thar chiah hi budget a neih ve theih hun a ni a, inthlan kum a nih avangin inthlan hma hun eng emaw zat chu sorkar che thei lovin a awm leh dawn a. Thla 6 tha vel bak chu a Minister power show theihna, hnathawh theihna hun a nei meuh lo tih a chiang a. Chuvang chuan, tuna Cabinet Minister dinhmuna an hlang hi sa tahchhuak pek ang chauh a ni a, amah leh a chhungte tan leh a bialte tan thil lawmawm tak a ni hran lo.
Kum 2017-ah MNF Thalaiah President a ni tan a, a President-na hnuaiah General Secretary i/c Publicity ka ni ngar ngar a. Kumin, 2022-a party politics ka bansan thlengin he dinhmun hi ka chelh a, ani chiah hi President ka hrawn a ni. Publicity Department changtu ka nih angin a zinna khawi kipah ka zui a, hre chiang ve thawkhat turah chuan ka inngai. A bialah ringawt pawh vawi 100 chuang chu kan zin dunin ka ring a, vawi khat mah zan riakin kan zin lo thung. Kar khata vawi hnih kal tumte kan nei a ni. Chuti taka a bial a tlawh zin chhan chu, a fund hmanga hnathawh a vil a, thawh dan tur ruahmanna a siampui bawk a; a fund hmanga hnathawhte chu a vei em em thin. Ramhnuai hla tak taka kein kan kal a, loneitute leh huan neitute tan lirthei luhna turin feh kawng a lai a, chungte chu an laih tawp thlenga tlawh a duh zel bawk si a, a hnung zui turin thlan a tlak ve phat phat a ngai thin a; a PR (thuchhuah) pawh kan siam ve malh malh.
Khaw chhung aiin khaw pawnah MLA fund a hmang tam zawk a, bial danga an tih lem loh thil tha tam tak hi a ti thin. Fehkawng kilometre tam tak a laih bakah tlawmngai pawlte kawl turin oxygen te a sem a, rikrum thilah an hmang tangkai a, thawhah avanga hmunpui pan ngaite nunna a chhan fo mai. Tlawmngai pawl hrang hrangte chu party leh lamtang sawi lovin inhlawhna a siamsak a, puanthui zirna in chu khaw hrang hrangah a din a, MHIP a enkawltir mai a. Damlo natna khirh zawkte'n an bill theih tur scheme eng eng emaw hai chhuakin hma a lakpui thin a. MLA leh Minister-te lo beidawnpui kawng leh khelmual a lai tlangin a lai zawl a. A MLA fund hmanna tangkai tak tak hi sawi sen rual a ni lo vang. Kei chuan MLA fund hmang tha leh hmang daihzai berah ka ngai a; Pu Zoramthanga hnuaiah MLA tha a awm theih tih tilangtu niin ka hria.
Minister te han niin PWD te han enkawl sela, ramin kan thatpui turzia hi ka suangtuah fo thin. Dik taka thil ti thin, hna thawh tha ngai pawimawh em em, nationalist khat tlat a ni. A nun a tlawm a, a nun tlawmzia hi sawi tur hre hnem pawl ka ni awm e. Chutiang mi chu Pu Zoramthanga hnuaiah a langsar lo va, dinhmun tha a chang hek lo. Minister a ni lo chung pawha MNF ministry tihmingtha em emtu hi kei chuan Pu Zoramthanga'n a sawp ka ti lo thei lo. Chutih rual chuan, mi dang kara Minister a han ni ve hrim hrim hi Er. Rinawma ka lawmpui tak zet a, hun rei lo te chhung chauh nei mah se, hna a thawk nasa hman em em dawn tih ka ring tlat a ni.
15 August 2022
Indian law law
India hi tun hma aṭangin lalram hrang hrang awm khawm a ni a, chung lalram hrang hrang zingah Mizoram hi eng lalramin nge an ram anga rawn pawm tih ka hre lo va, hnam chanchin zir mite erawh chuan an hria ang. India rama sapho lo luh hma map hrang hrang en chuan Mughal lalramah an rin lut zel a, chung mapte erawh tun hnua siam mai a nih avangin, Mizoram (India rama a tel tak si avangin) an rin lut tel chawp mai mai a ni thei. Mahse, Mizo chanchin hmuh theih ang ang han chhiar ve pawhin, tuna Mizoram hi, tuna Mizo thlahtute an awm tirh ata tu man an la awp ngai lo va, an la daidar lo va, hnam dang tu mahin chhiah an la khawn ngai hek lo, tih kan hre thei a ni. A mi chengte pawhin 'kan lal' an tih chu Mizo vek, an awmna hmuna awma chêng vete chauh kha an ni.
India ramah sapho an lo lut a, an awp a, duhamna avanga India ram rawn lut ta chu an tlawh pawh loh ram thlengin British awp ramah an rin lut tel a. Sumdawn nana rawn hmangin thingpui huan an rawn siam a, Mizo lalte sai ramchhuahna an rawn vat chereu zo va, Mizo lalte, awptu nei ngai hauh lote'n theih tawpin an lo do let a (sal leh silai manna remchang a lo ni kher bawk a). Vailen-I, Vailen-II te kan hmelhriat ta a ni. A tawi zawngin, dan ang tak (official)-a min awptu hmasa ber chu sapho (British) an ni a; India leh Burma an chhuahsan rual khan India (Assam) kutah min dah lovin min chhuahsan hâng ve tawp ta mai sela, India hnuaiah kan lut kher lo vang tih te chu mâwl taka ka ngaihtuahna kal vel a ni.
He ram hi Mizo lalte'n tute emaw hnehchhuha an lak leh an awp a ni lo va, luahtu awm lo, ram ruak an luah ve mai a ni. Chungte avang chuan, kum 1966-a Zoramin zalenna a sual pawh kha India laka inlahrang tura beihna a ni lo va, India awpbehna ata tal chhuak tura beihna zawk a ni. Chuvang chuan kha hnam thlipui (movement) kha a ropui a, a thleng nawn leh tawh pawhin a rinawm loh. Zirbingna huangah te, politics huangah te chuan kha movement kha duhkhawp lohna tam tak a awm thei ang. Mahse, kha movement tluka hnam thlipui nâ, zalenna sualna kha Mizote zingah, Mizoramah a la thleng lo. '66 movement kha thleng lo sela, kan ṭawng te chu a la dam mahna, sumdawnnaah erawh chimral kan ni tawhin a rinawm.
Tuna Mizote kan Indian takzia te, Indian nihnaa kan lungawi takzia te han en chuan, Indian pumpuhlum law law ila, Mizo nationalism kalpui pakhat zalenna pawh kan thinlungah thi tawh law law mai sela kan ṭhatpui zawk ang em, tih ngaihtuahna te a lo lut a. Chutih rual chuan, India ram hi hnam hrang hrang, ṭawng hrang hrang hmang awm khawmna a ni; chung hnam hrang hrangte zingah chuan Mizote hi kawng engkimah (culture, language, society, identity etc) kan hrang hlak a, India hmarchhaka cheng tam zawk mah chu kan hrang. Kan thinlung hi Indian mah se, kan culture, history leh ṭawngte hi a Indian thei ngang si lo. Esauva thuam inbel mah ila, Jakoba tho kha kan ni si. Ngaihtuahna a kal thui hle.
India sorkar hnuaia hnathawk te, India rama state pakhat hruaitu leh a hnathawkte hi chu sorkarin tih tur a tih chu tih a ngai a, India hnam puanzar tar/zar tur, India zalenna ni lawmnaah kal tur an tih chuan kal a ngai. Chutiang ni lova a mipui nawlpuite India zalenna lawma kan lo phur ve em em te, whatsapp status vela mahni duhthu ngeia duhsakna kan lo inhlan ve mawlh mawlh mai te chu hi kan Indian takzia te, Mizo hnam thinlung bopil thuk takzia te tilangtu a ni. Hnam thinlung hi mi zawng zawng put a nih lem loh avangin chung mite chu kan dem a ni lo, mahse, hnam bopil mek kan nihzia tilangtu erawh a ni.
13 January 2021
Pu Bualhranga lehkhabu 'Khuarei Sulhnu' chhiar chhuak e!
Tukin dar 2 vel khan Pu Bualhranga autobiography 'Khuarei Sulhnu' phek 900 vel laia chhah chu ka chhiar chhuak ve hlawl a, ka hriat loh tam tak ka hriat belh a, chutih rualin zawhna tam tak he lehkhabu hian min neihtir bawk. Book review pangngai ang em em pawh ni lovin, he lehkhabu ka chhiara ka ngaihtuahnaa lo awm tlem azawng han thai lan ve hrim hrim ka duh a. A hmasain Zofate thu pawimawh tak min hluitu Pu Bualhranga leh he lehkhabu a lo chhuah theihna tura mi tangkai, Dr. Rohmingthangi (he lehkhabu ziak tura lo fuihtu) leh a thu lo chhut chhuahsaktu thianpa Mahmuaka (of ZPM) te an fakawm ka ti hle mai.
He lehkhabu hian a pian leh murna, lehkha a zir chhoh dan leh chhungkaw khawsak chhoh dan bakah, MNF a zawm hnua a rammut dan te, MNF underground sorkar politics vir vel te, a eizawnna bul tan chhoh dan te, sumdawnna kalpui tura thil pawimawh tak tak te, overground politics te, eirukna (corruption) dona kawnga hma a lo lak dan te min hrilh fiah a, bengvarthlak tak a ni. A bikin MNF White Paper kimchang takin a telh a, hei hian phek 839-888 (phek 49) zet a awh a ni. Tin, MNF underground sorkara A DUMPAWL chanchin, tute nge, engtianga kal chho nge tih chiang takin chhiar tur a awm a. MNF White Paper hian a dumpawl lo lam (a ziding lam ti mai ila) thu leh hla a tar lan bakah, Pu Bualhranga hian a dumpawl lam thu hla a tar lang bawk a. Heng thu pahnih inkalh tlat (inhnial tlat/inchhan tawnna) hi ngun taka chhiarin chhiartuten thutlukna an siam ve thei turah ngai ila.
Thangtharte MNF independence movement chungchang kan ngaihven deuh deuh va, bias miah lovin ngaihtuahna thianghlim tak nen thu dik kan zawng a; hetiang lehkhabu lo chhuak hi chung mite tan chuan malsawmna a ni. Rambuaiah khan, East Pakistan-a an chhungkuaah buaina chhuakin, inman tawnna a thleng rup rup a. 'Intellectual' te, 'green signal' te, 'vuibawm' leh tarlan tawh 'a dumpawl' chungchang kan hre lar hle a. Eng nge a nih chiah hriat harsa khawpin thangtharte tan thu dik hriat a har a, zawhna hlira khât, a tuartu leh tawngtute tana thil chiang em em, ngaihven mite tana thutlukna siam harsa khawp a ni ringawt mai a. He lehkhabuah hian a lehlam lehlam thu chiang taka chhiar tur a awm a, hei ringawt pawh hi chhenfakawm tak a ni.
Ngun taka he lehkhabu ka chhiar hian, Pu Bualhranga'n zalenna a sual lai chanchin, he lehkhabua a han telhte hi MNF White Paper chhan letna/do letna/insawifiahna a ang viau mai a (White Paper-ah hian Pu Bualhranga puhmawhna thu a inziak tel a); a lehkhabu la chhiar turte chuan ramhnuai lama a khawsak dan a ziak in chhiar hmain White Paper thu kha ngun takin chhiar hmasa ta ula, chhiar dan leh ngaih dan siam thiam a awl zawk mahin ka ring. White Paper-a thu inziak kha thil awmzia sawi fiahna/insawi fiahna a nih ang bawkin Pu Bualhranga thu pawh chutiang chiah chu niin ka hmu tlat a ni.
Pu Bualhranga hian East Pakistan atanga a lo chhuah chhoh dan tak hi chiang takin a ziak lang lo va; a diary-a thu inziak chu a rawn dah tawp a ni. Ni 5.4.1971-a a diary chu East Pakistana a awm lai niin, chumi chhunzawmna chu Ni 8.5.1971 a ni leh daih a, 'April ni 5 bakah chuan hei hi Dairy ka vawn zui leh chu a ni, Aizawlah ka awm tawh tih a lang' tiin a comment zui a. Zoram a chuan chhuah dan kimchang tak chhiar tur awm lo (a ziah kân hlauh) hian chhiartuteah zawhna lian tak a awmtir lo thei lo va, hemi hnu a diary erawh a ni indawtin a chet vel dan kimchang takin a tar lang thung.
Tin, he lehkhabu hi MNF White Paper a counter-na anga a lan thu ka tar lan bakah, Pu Laldenga huatna, hun rei tak lo intuh tawh chu he lehkhabuah hian Pu Bualhranga hian a phawrh chhuak leng a, thu dik tar lan tumna ngau ngau ai mahin, Pu Laldenga huatna inphawrh chhuahna a ang lek lek. Tawngkam hman pawh a duhtui lo ngang a, MNF White Paper a comment-na tawngkam thenkhat phei chu 'Mawl lulai tak a ni' tih te, 'Thu buluk, mi mawl ngaih dan a ni. Atchilh si lo, atchilh anga lang, huai si lo huai anga lang, a suak, a hût, a lem bawk kha a ni' tih te a ni a, hei hian chhiar mi titîm thei lek lek mai. Chu mai ni lovin, Mizo Union hruaitu hmasa Pu C. Pahlira'n 'Remna leh Muanna' thu ziak a neih chu a ngai ngaiin a rawn dah a, Pu C. Pahlira thuziak hi Mizo Union lamin rambuai chungchanga an ngaih dan anga ngaih loh theih a ni lo va, a thuziak ngai ngaia Pu Bualhranga'n a rawn dah hi, he lehkhabua a thuziakte nemnghehna tur emaw, a tanfung leh tanghmun sawh nghehna tura a dah emaw, a thuziak tanpuitu tura a dah emaw a nih a rinawm (Hengte avang hian a nia, he lehkhabu hi thinrim inleih buakna, huatna intuh phawrh chhuahna a ang, ka tih ni).
MNF ramhnuai sorkara a dumpawl politics hi he lehkhabuah a inziak chipchiar viau a, boruak intham chhoh dan leh, a puah keh dan thlengin tar lan a ni. A dumpawlte kha MNF-ah khan lehkha thiam rual, an sorkara a lawk tam tak telna, sipai lamah lah officer lian tak tak rual an ni a. Inremna neih hnua hetiang lam ziak zingah pawh, a dumpawl lam chhuak lehkhabu chu administration lam inziahna leh a lu lawk politics vir vel tar lanna niin, a ziding lam chhuak lehkhabu erawh chu ramhnuai lama sipaite chettlatna lam a ni deuh zel rêng a ni. Hemi a nih avang hian inremna neih hnuah pawh a ziding lam leh a dumpawl lam indona hi thu leh hla hmangin a la kal reng niin a hriat theih a; thangtharte hian hemi chungchanga thutlukna siam mai tur chuan, a lehlam lehlam thu chiang taka kan zir a pawimawh khawp ang.
He lehkhabu chhiar rual hian Pu R. Zamawia 'Zofate Zinkawngah...' kha ngaihtuahnaah a lo lang lo thei lo va. Kha lehkhabuah khan MNF administration chungchang (East Pakistan thleng) a lang chipchiar viau a, a dumpawl chungchangah erawh kan tuihalna a phuhru zo lo. He lehkhabuah zet chuan Pu Bualhranga hi a leihin a inleihbaw hiau hiau niin a lang a, sawi hreh leh sawi tîm nei lovin a ziah miah miah mai a ni; chu chu thangtharten kan zawn ber a ni lawi si. Chutih rual chuan rating pe dawn ila, Pu Zamawia lehkhabu kha keimahah chuan a la sang fal nalh a mai.
Chu lam chu kalsan dawn ila. A thu maia kan lo hriat, chiang taka thangthar zawkten kan hriat fumfe si loh chu Rev. Zairema leh Pu Bualhranga'n Pu Hawla chungchanga Supreme Court-a PIL an thehluh thu kha a ni a. He lehkhabuah hian a chinchhuakin, chiang leh chipchiar takin a rawn tar lang a, a chhenfakawm ngang mai. MLA Pension a lak duh tawh lo chungchang a tarlan mai bakah, eirukna do pawl SOSA anga hma an lak dan zawng zawng te, kan Kristianna pawnlang lutuk a vei dan te, eirukna (corruption) a huat dan te thahnemngai taka a rawn ziah hian min hneh hle a, amah ngaisang tawh sa tan ngaihsan lehzualna tham a tling tih loh rual a ni lo.
07 November 2019
Kei leh ka politics!
01 July 2019
Zoramin zalenna a sual chhan - a tobul atanga a tawp thleng
Rûn lui kam vela an chên laiin Mizo chi peng hrang hrangte chu khaw hrang hrangah chêngin lal an nei thliah thliah tawh niin a lang a. Mizoram an luh hnuah pawh lal nei zui zelin, tlang hrang hrangah ro an rel zui zel a. Chutianga an inawp dan chu V.L. Siama’n hetiang hian a tarlang.
“Mizo-ho hi Mizorama an lo luh achin hun rei tak chhung chu an chunga thuneitu tumah awm lovin an awm a, anmahniin sawrkar an insiam a – tunlai tawngin ‘Independent’ an ti. Hetih hun chhung hi kum 200 dawn lai – kum 1700 AD atanga 1889 AD hun chhung inkar a ni.
…Lal tam tak an awm a, lal tinte chuan anmahni thu thuin ro an rel a, ram chin bik pawh an nei lo va, an awm duh duhna ram kha an ram a ni mai a, ram pakhat an neih bua deuh chuan, ram tha dangah an insawn a, an ram a ni leh mai a. Lal chu engkima engkim an ni mai a. Lal an that leh khawtlang a nuam a, lal an sual leh khawtlang a nuam lo a ni mai a” (Mizo History 19).
“Khaw khata lu ber, hotu ber leh thuneitu ber a ni. Mipui vantlangin thu chhia thu tha thlen nan an hmang a, ani’n a lo rel felsak thin. A rorelna hnuaiah mi tin an kûn a, tumahin a thu an hnial ngam ngai lo. A fuh loh zawnga awm chu a khua atangin a hnawtchhuak daih thei, a duh apiang a chawisang thei bawk. A khaw chhunga neinungte neih pawh a duh chuan a chhuh lui mai thei a ni” (Pi Pu Len Lai 3).
Mizo lal Bengkhuaia’n sap naupang Mary Winchester a man avangin kum 1872-ah British ho an lo lang a, Mizo lalte’n an theihtawpin an lo bei let ve a. British ho chu cham hlen lovin Mary Winchester hawnin kir leh mai a. Hei hi ‘Vailen vawi 1-na’ tia hriat a ni. Hemi hnu hian Mizo lalte’n an chhehvel hnam dangte an run fo avangin kum 1889 khan British ho an lo lut leh a, hei hi ‘Vailen vawi 2-na’ tia hriat a ni. Mizo lalte’n ram humhim tumin theihtawpin lo bei let mah se, British ho chuan Mizo lalte chu an awp zui a. Hemi kum 1889 a thlen hma zawng chu V.L. Siama chuan Mizoram chu independent ramah a ngai tihna a ni a; mahnia thuneihna tawp nei lal (Chief)-te kha kum 1889 hnu lamah chuan an chungah thuneitu neiin an awm ta ti ila, a pawmawm hle awm e.
British hovin Mizoram an awp hmaa Mizote khawtlang inawp dan hi hmanlai Greece city-state inawp dan nen a inzul hle. Hmanlai Greece-ah chuan, khaw hrang hrangin mahnia ro inrelin, inrelbawlna hran theuh an nei a, chutiang khaw hrang hrang awm khawmin an ram, Greece chu a siam a ni. Greek city-state chungchang leh inawp dan chu Mark Cartwright chuan, khaw tin hian politics-ah te, dan leh hrai chungchangah te, sakhuana leh vantlang nunah te, thil chin thanah te inrelbawlna hran neiin zalenna an nei theuh va, chung khaw hrang hrang inawpna hran neite chuan Greek state ropui tak a siam thu a tar lang a ni (www.ancient.eu).
a) Lal zawng zawng chu a khuaa leiman khawntu a ni ang.
b) Lalte chu sawrkar hmunah intawh khawm thin tur a ni.
c) Lalin michhia a ram tur a ni lo.
d) Tumah intihnawmnah leh mi bungruate inlaksak loh tur.
e) Khaw tinin mahni ram chhung kawng sah fai fo tur.
f) Dawithiama inpuh khap tlat a ni.
g) Khawhring neia inpuh khap tlat a ni.
h) Mihur zawn khap tlat a ni (Mizo Chanchin 194-195).
“India Constitution a pumpui a pawm (adopt) ni chu October 26, 1949 a ni a, District Council ruangam tur an tih fel ni pawh ni ngeia ngaih a ni. District Advisory Committee chu November 5, 1951-ah thiah a ni thung a. Sixth Schedule hnuaia District Council inthlan chu April 4, 1952-ah kan nei a. Assam Assembly-a kan aiawh, MLA 3 thlan chu January 5, 1952-ah kan nei bawk a. Kan District Council chu Assam Chief Minister, Bishnu Ram Medhi-a’n April 25, 1952-ah a rawn hawng a...
Mizo Union thupui ber kha Lal ban a nih avangin District Council-ah sorkarna an chang ta bawk a, an hna hmasa berah Lal ban Assam sorkar-ah an nawr a, Lushai Hills (Acquisition of Chief’s rights) Act 1954 Assam Sorkar-in a passed a. August 16, 1954-ah Mizo District Council huam chhunga Lal 259 ban an ni a. April 15, 1956-ah P.L.Region huam chhunga Lal 50 ban an ni ta bawk a. Village Council thlan hmasak ber July 24, 1954-ah neih a ni a. Mizo Union-in Village Council leh District Council rorelna an la fai vek a. Lal banin India hnuaia rorelna nghet takin kan tel ta a ni.” (26.2.2013 @Aijal Club).
Kum 1947 June thla velah chuan R. Vanlawma leh a pawlte chuan zalenna beihpui (independent campaign) neiin Mizoram khaw hrang hrang an lo fang tawh a. A lehkhabu 'Ka Ram leh Kei'-ah chuan independent campaign neia an zin chhuah dan hetiang hian a ziak a,
“India hnuaiah awm tur ni mah ila, independence chu a theih ang tawk chuan beih zel kan tum a. Mizo Union Council chuan thuang li laiin volunteer-ho zin chhuahtir zai kan rel ta a. Aizawl atanga chhim lam, chhim chhak, hmar chhak leh thlang lamah mi a tir a. Pu Vankhama leh Pu Lalrinliana te chu Sialsuk lamah sawn an zin phei a, an zin chanchin pawh a ngaihnawm hle. Tlangval Vanlalliana (Pu Pachhunga fapa) te leh Pu Challeta teho Champhai lamah, Pu Ngura teho hmar chhakah, Pu Thangridema leh Pu Thantuma Baktawng lamah…” tiin (189).
Hemi hma pawh hian Kaphleia chuan ram hmangaihna leh zalenna (nationalism & patriotism) lam hawi a lo phuah tawh a, kum 1939-a a hla phuah 'Zoram ka ram' chang khatnaah chuan Mizo thlahtute chu Mizoram tana nunna an hlan thu sawiin, chang thumnaah ‘mi hnuaia kan kun phal suh la’ (do not allow us to be dominated) tiin ‘kan tih leh kan sawi apiang te/Pathian leh kan ram tan ni se’ tiin a chhunzawm a. Chang lina tlar tawp berah 'Aw chung Pathian/Mahnia ding turin' tiin 'Kan rilru leh kan chakna te/Pathian leh kan ram tan ni se' a ti zui a ni.
![]() |
| Kaphleia |
Heti taka Mizote zalenna duha an lo tuihal hi, a chhan pakhatah chuan thlahtute atanga tuma awp beh lohva kum tam tak an lo khawsak vang a tih loh theih loh. Khaw hrang hrang kha lal (Chief) awpna hnuaiah an awm a. Lal chu an lalna khuaah chuan thuneihna tawp neitu a ni a, an chunga roreltu an awm tawh lo. Sailo lalte phei chu ‘ni leh thla kara leng’ tia sawi an ni hial thin a ni. Chutianga awm reng chu, British leh India-in a han awp thut takah khan, chep ngawih ngawiha inhriatna leh zalen lo hlea inhriatna an nei zui niin a lang.
Mizote tuna kan chenna hmun, Mizoram an luh hnua Mautam hmasa ber hi kum 1861-ah a thleng a. B. Lalthangliana'n a sawi danin, balhla kung leh thingzung te an ei a, chumi avang chuan hri tha lo lengin mi tam takin an thih phah a ni (Mizo Chanchin 137). Mautam vawi hnihna hi kum 1911-ah a lo thleng leh a, hetih lai hi British hovin Mizoram an awp lai a ni a; Bawrhsap pawh Maj. H.W.G Cole a ni; anni'n hma an lak avangin a hma ang emin mipui tawrhna a thlen lo.
Kum 50 danah Mautam a thleng thin tih hriain Mautam vawi thumna thlen dawnah Mizo mipuite chu theih ang anga lo inhmakhuain, July ni 21, 1951 khan Tam Do Pawl (Anti-Famine Campaign Organization) din a ni a, he pawl hi Lalmawia'n kaihruaiin General Secretary chu C. Rokhuma a ni. An theih ang tawkin, kawng hrang hrangin ke an pen a; kum 1957-ah phei chuan he pawl hian mipuite hnenah mautam lo thlen leh tur te sawiin sazu a puan tur thu te an sawi a, pamphlet te siamin mautam hmachhawn dan tur mi thiamte ziak te an sem a ni, tiin C. Laizawna chuan a lehkhabu 'C. Rokhuma' tihah a ziak a ni (C. Rokhuma 21).
![]() |
| C. Rokhuma |
![]() |
| R. Vanlawma |
Chu vang chu ni maw, A.P. Sinha chuan, “Mizote hi India Union zawm thu sawi hmasa berte zinga mi an ni a, kum 1960 chho vela Mizote'n tam an hmachhawn khan sorkarin a ngaihsak loh avangin mipuite an hel ta ni," tiin a ti a (Insurgency in North-East India 146). Zoramin zalenna a sual chu mautam-a Mizo mipuite’n ngaihsak an hlawh tawk loh vang ni-ah a puh hmiah ta reng a ni
Zoramin zalenna a sual chhan pawimawh tak pakhat chu sorkar atanga hmasawnna (development) a chhiat vang a ni a tih theih ang. Kum 1952 khan Mizoramah District Council inthlan hmasa ber awm a, kum 1954 khan Mizo Hills tih a ni a; Assam state hnuaia district pakhat ve mai a ni. Hemi kum hian Mizo lalte chu ban an ni ta a, Lusei lal 259 leh Pawi lal 50 ban an ni a; Village Council inthlanna neih a ni. Politics-a inrelbawlna a inthlak thleng chhoh lai hian hmasawnna lamah Mizoram a la hnufum hle a.
Mipuite’n hmasawnna an hmuh tur ang an hmuh phak loh te, an nih tur ang an nih theih lohte hian lungawi lohna a awm thin a. Mizo mipuite pawh hian Assam sawrkar atangin emaw, India sawrkar atangin emaw anmahni leh Mizoram hmasawnna tur an hmu tlem em em a, chu chuan dinhmun tha zawk duhna piantirin, mahnia inrelbawl duhna a thlen thei tih a chiang em em a ni.
![]() |
| AZ Phizo |
Naga hel hruaitute hmua kalte zinga mi R. Zamawia chuan, “Nagaho an hel avang khan sawrkarin a ngaihsak phah a, an dinhmun pawh a ngaihven a. Hmasawnna hna thawh kawngah pawh an duhsak bik nia hriatna kan nei,” tiin a sawi a (Interview on 22.5.2018). Naga movement-in an rama hmasawnna leh duhsak bikna a thlen nia an hriatna chuan, chutiang dinhmuna din beiseina avangin zalenna sual duhna a thlen ve niin a sawi theih. R. Zamawia vek hian, Mizote leh Nagaho chu Shillong-ah leh hmun hrang hrangah lehkha inzir pawlha an awm nasat avangin, Naga independence movement-in chung Mizo zirlaite-ah nasa takin nationalism thinlung a tuh thu a sawi bawk a; hei vang hian Naga movement hian Mizote thinlungah nasa takin hna a thawk a ni tih a chiang hle.
![]() |
| Pu Laldenga leh a nupui Pi Biakdiki |
![]() |
| Laltanpuia, Sialsuk |
1. Indian poetry from beginnings to 1857,
2. Indian poetry from 1857-1920,
3. Indian poetry from 1920 to 1947 and
4. Indian poetry from Independence and after (History of Indian English Literature, 7-114)
I am the lord of tempest and mountain,
I am the spirit of freedom and pride.
Stark must he be and kinsman to danger
Who shares my kingdom and walks at my side. (13-16) tiin.
Tichuan, Laltanpuia leh Rokunga hlate chuan Mizo nationalism chu Mizo thalaite-ah a ti-alh nasa hle a. The Mizo National Volunteer (MNV) chu October ni 22, 1963-ah din a ni zui a. Hemi hma lawk September thla atangin Pakistan sorkar hotute biak hna hi an lo tan tawh nghe nghe. Kum 1963 December thlaah chuan MNF party hotu pahnih - Laldenga leh Lalnunmawia chu man an ni. Kum 1964 December thlaah MNF volunteers 22 zet chu Pakistan-ah indo dan leh insual dan zir (training)-in kal zui a. Kum 1964 April chawhnu lamah Laldenga India Home Minister G.L. Nanda hmuin thil tam tak an sawipui a. Kum 1965 September thla tawp lamah Mizoram Sorkar Ruangam (Provisional Government of Mizoram) tur din a ni zui a. Hemi kum vek October ni 30-ah India ram Prime Minister Lal Bahadur Shastri hnenah Memorandum thehluh a ni a. Kum 1966 January ni 19-a Aizawla India Planning Commission Member Tarlok Singh lo zin chu MNF hotute chuan lo hmuin an lo titipui leh a. February ni 2, 1966-a Mizoram tlawha lo zin, Assam Governor Vishnu Sahay pawh an lo hmu leh bawk. Hemi hnu lawk February ni 7, 1966-ah Patashkar Commission hotupa H.V. Patashkar Aizawl lo zin chu an lo hmu leh bawk a ni.
Zoram zalenna sual chungchang zirbingtu pakhat Lalthakima chuan Zoramin zalenna a sual hnua Assam sorkar chet zui a ziak a, March ni 2, 1966-ah Assam sorkar chuan Mizo District chu The Assam Disturbed Areas Act, 1955 behchhanin rambuai (disturb area)-ah a puang nghal a, hemi kenkawh a nih theih nan Mizo District chu sipai kutah thuneihna pumhlum pein Armed Forces Special Powers Act, 1958-ah a dah zui a ni (Mizoram Independence Puan 62).
March ni 4-5, 1966 khan Aizawl hmun veng eng emaw zatah India sorkar chuan Jet Fighter hmangin bomb an rawn thlak a, Mizoram hmun dang pawh indo thlawhna hmangin an bei zui zel a ni. Kan thenawma Naga movement-ah jet fighter hman a ni lo va, India rama zalenna sualna/helna awma jet fighter hmanna hmasa ber leh awm chhun niin a lang. Kum 1967 January ni 4 atangin khawkhawm tan a ni a, he khawkhawm hi a hmingah Protected and Progressive Village (PPV) tih a ni. PPV-ah hian Mizoram khaw 106 zet chu khaw 19-ah sawikhawm a ni a. Khawkhawm chi dang leh, New Grouping Centre (NGC) chu kum 1967-1969 chhung khan kalpui lehin, khaw 184 zet chu khaw 39-ah sawikhawm a ni. Kum 1968-1970 chhung khan khawkhawm chi dang leh, Voluntary Grouping Centre (VGC) chu kalpui ni bawkin, khaw 110 zet chu khaw 26-ah sawikhawm a ni a, kum 1968-1970 chhunga an khawkhawm kalpui Extended Loop Areas (ELA)-ah chuan khaw 17 chu sawikhawm a ni bawk. Heng khawkhawmah te hian khaw 516 zet nghawngin mipui 1,68,853 zetin harsatna an tawh phah a; khaw 611 zet chu hâlin in 29,346 zet a kang ral a ni. Kum 1961-a Mizoram mipui zat hi 2,66,063 a ni a; khawkhawm hi Mizoram mipui hmun thuma thena hmun hnih zetin an tuar tihna a ni a, a rapthlak hle. Mizo hla phuah thiam Suakliana, Lianpui khua phei chuan kum 1968 khan khaw sawikhawm hla phuahin 'Kan hun tawn zingah khawkhawm a pawi ber mai' a ti hial a ni.
Heng thil a thlen hnuah an belh ber East Pakistan sorkar laka Bangladesh-in zalenna a sual avang leh March ni 15, 1971-ah East Pakistan sorkar a tlawm tak avangin Zoram zalenna sualtute dinhmun chu a him ta lo hle a, kum 1972 atangin Burma ramri dep lamah an insuan a. Pu R. Ropianga'n a ziah danin, January ni 2, 1972-a National Emergency Committee (NEC)-in a rel angin Arakan lam panin an insuan a, hetah hian Burma Communist Party-in an lo tuamhlawm a ni (Zoram khua a la var ang 189). He hmuna an khawsak lai hian tum hnih zet chu kein China an kal a, an kal hmasak zawk hian December ni 29, 1973-ah China rapin hemi tum hian ralthuam hman dan inzirtirin sipai training te an pe a ni. A tum hnihna hi July ni 28, 1975-ah kal lehin training an nei leh a, January ni 1, 1976-ah China an chhuahsan leh a ni (Mizoram Independence Puan 289).
Weekly
-
Bus chhung ka thutna hma chiahah hian nula pakhat hi a thu a. Kawng a chhiat avangin motor a insawh leh dawt dawt thin a; chu chu remchangah...
-
Blog-a home-a post pumpui lang pu p ṭhin hi chuan hmun a heh mai bakah blog (home) a tirit mai mai a; chumi ai chuan read more a awma a thu ...
-
Fiamthu hi ka duh ve pangngai a. Chutih rual chuan fiamthu thawh huau huau chi ka ni hauh lo thung. Fiamthu duh ṭ henkhat chuan an awmna ap...
-
Ni e, amah ka pu kha a tûnlai ṭ awng takin, 'ka idol' zawng a ni chiang alawm. Midangte angin khawvel finna leh thiamna nei lé lú l...
-
Hmangaihna hi hlimna emaw tiin ka zawng a, Hmangaihna hi damchhan emaw tiin ka ûm a, Hmangaihna hi chawlhna emaw tiin ka pawm a, Hmangaihna ...
-
Beethugs post ' This is My First Love Letter ' hian lunghlui a tilêng riau mai a, tlém të ka'n ziak ve mai mai teh ang. Ka hm...
-
Mihringte nui hi taksa mai ni lovin kan ngaihtuahna atanga lo chhuak a ni a. Eng emaw thil nuihzatthlâk kan tih tak kan hmuha kan ngaihthlâk...
-
'ZIRTIRTU' tiin min ko va, ka thu in zâwm chuang lo. 'ÊNG' niin min sawi a, min hmu chuang lo. 'KAWNG DIK' min ti a,...
-
Ka fapa duhtak, Kei ka dam a, kei ang bawkin dam ve rawh. He lehkha hi muangchânga ka ziah a ni a, a chhan chu ka chhiar chak theih loh vân...
-
Kumin, 2012 LPS Comedian Search hi a hit khawp mai. Contestant 100 dawn an tel a, a hmasa lama lo tel tawh, thiam tak tak pawh thahnem tham ...
























