Maphasy MCC

Khawvel pumpui, Zoram pawh kan bàng lo – Messi fans leh Ronaldo fans te an inchaltauh mek laiin, Zoram furpui inṭan ruah sur cherh cherh karah chuan lunglennain nasa takin min luah a, khawharnain min chen chilh a; châng dang ka kânsan mai tawh tur, "kan college" tia ni tin maia ka luhchhuahna hmun chu ka zuk thlengthla leh hram a. "Sir, thla lakpui che ka duh a ni" ka ti a, thla kan han la a. A pisa chhung leh pawnah kan han la dun ve ve a.

Ka kal leh hmain, kum 2 zet mawng ropui ka hûn hnan, ka ngampatna hmun zîm tê chu ka va en leh a. Ka kalsan ngai ngaiin engkim a lo awm ṭhap a. He ka ṭhutnaah hian rei lo têah mi dang an ṭhu tawh ang a, he ṭhutna leh dawhkan hi mi dang nen an lo inkawp chãwt tawh dawn si a. Pawhdawh ka'n hawng a, ṭhutthleng vir theiah chuan ka'n ṭhu leh rih a! Mi tam tak tana thil awlsam tê, hetia sawi tlawr leh sawi kûr duam ngai lo tur anga lang hi, keia tan erawh chuan 'ti maia kalsan a va harsa si em!

March 1, 2024 aṭangin Mizoram Christian College chu lungsi takin ka vuan a. Principal leh thawhpuite nen hlim tlâng takin kan thawk za a. Kum 2 hnuah chuan khuai anga rauhsan a lo ṭul ta. Heta ka rawn post chhan ber – 'a bik takin' kan Principal Dr. Tawnenga min kaihhruai dan te, college a kalpui dan te chu a rûk têin ka lo chîk ṭhin a, ka ngai sang a ni [Kum khat ka thawh tlin khan he thu hi ka ziak ang ka ti a, mahse, thawh ho lai renga pute fakna thu han ziah chiam mai chu mi dangte ngaihah fuh lo a awm thei a tiin ka inup a, tunah chuan inup a ngai ta lo].

Kei, tlin tawk lohna tam tak nei chunga kan tlinna lai tlem tê min hmuhsak tlat ṭhintu a ni; mahni inrintawkna tlachham em em ṭhin kha min ring ngamin mawhphurhna min pe ṭhin a; ka siam ṭhat aia tihdik loh hlau an tamna khawvelah ani chuan ti theiah min ngai tlat a, chumi dinhmunah min dintir a, thei anga min ngaih tlatna hian chakna min pe a, hmasawnna min thlen a, a chungah ka lawm a ni.

Thawhpuite nena khaikhin a ralah chuan, ṭangkaina nei nêp tak mai ka ni a. Ka thawh pawh a hlawk teh chiam lo. Thu leh hla lama tui ka nih avang te, graphic lam leh electronic thil lamah te kut ka lo tihhlei zeuh zeuh ṭhin avangin chu lamah mawhphurhna min pe a. Chungah chuan ruahmanna ṭha zawk nia ka hriat hi ani chuan a theih loh dan tur a sawi ngai lo va, a tih theih dan kawng a dap ṭhin. Thil pakhat zeh tel hram ka duh chu – ICT lama mawhphurtu pakhatah min dah a. College website thar neih kan sawi a, ani kan sawipui chu a lo OK mai a. A siamtu turte kan han bia a, pawisa ngai zat tura an ngaih te pawh ani kan hrilh lawk diam a. Mahse, kan han bei tak tak a, a lêt dawn fein a lo sáng ta si! Inthlahrung tak chungin pawisa kan han dil a, ihe lovin min pawmsak leh mai a!

College annual magazine kan han buaipui a. Zirlai kan la tlem avangin a copy a tlem a, mahse, a chhut man chu a to tho bawk si! Inthlahrung deuhvin bill kan han siam a, a lo OK leh mai a. College admission promo video kan han siam dawn a, minute 1 vel baka rei a ni lo va; a sing tel sen tho a lo ngai a. Kan han dil a, a lo OK leh mai a. Department-in seminar/workshop te i huaihawt ang kan ti a. Estimate te kan siam chúk chûk a, kan sawipui a, ṭha a lo ti leh em em a. Khatiang neuh neuh, ani'n eng hê hû-a a ngaih loh tur, keiin ka ngaihhlut em em si sawi tur a tam mai!

Tunlai ṭhangtharte hi Zonun ze mawi inzirtir a ngai a ni a ti a, a vei em em a, a hminga Mizo zirtirtu ni ta chu min hrilh a; hmalak dan tur kan sawi kan sawi ṭhin. "Video tawi tê tê ang khan siam ṭeuh ila, zirlaite thu tawi sawitir zel ila, chu social media lamah te thehdarh ila" kan ti a; hmachhawpah kan dah ren rawn a. "A Lai Bu" leh "Zir Tirh Bu"-a nungchang mawi inzirtirna an dahte chu kan han la khawm a. "Sir, hei chu college week-ah reels insiamsiak zawngin ti ila, chuta lut te chu kan thehdarh chiam mai ang a" ka'n ti a, ṭha a ti leh em em a! Week erawh kan hmang hman ta lo.

Kar tin thawhṭanni apiangin devotion kan hmang ṭhin a, pawn lam mi thusawiah kan sawm a, a chang leh zirtirtute aṭangin thusawi tur kan inruat ṭhin. Chutiangah chuan vawi hnih thusawina hun ka hmang a  – a hmasa zawkah "Rinawmna" chungchang sawiin a hnuhnung zawkah "Zonun ze mawi" chungchang ka sawi a. Kumin kum tira semester ṭan dawnah, kai tharte lawmna thusawi tur, Vice Principal kova tla chu a damloh thut avangin min han pawt chawp a. Chutah chuan kai tharte lawmna thu ka sawi a; lawmna thu sawitu zawka khan ka chhuahsan leh ta si!

College tan a ngaihtuahna a chawl ngai lo em ni ka ti hial. A pisa chhunga han luh chang pawh hian computer-ah thil a lo chhu mial mial a, college hmasawnna tur thil te, thawktute hmasawnna tur thil a ngaihtuahnate chu thu-ah a lo chantir a, a hriatpuitu ka ni. He college hi eng tikah emaw chuan dinhmun ṭha zawkah a la inhlangkai ngei ang a, chung hunah chuan mi pakhat hming lamin kut 'an' la beng ngei ang. Chu mi chu ani hi a ni.

College tan ngaihtuahna eng eng emaw te kan han seng ve a. Chung kan ngaihtuahna te, tih atana ṭha nia kan hriata ruahmanna kan neih ang ang te chu ani hnenah ka thlen a, eng mah hi min namnulsak ngai lo. Chu chu nuam ka ti. Mihring tu pawh mai hian kan thu leh hla ngaithlatu, ngai pawimawhtu, ngai thutaktu hi kan ngaihlu ṭhin; chu chu ani nihna hi a ni a, ani thlazar hnuaiah hian thu ve riau leh thei ve riauva inhriatna ka nei thei tlat zuk nia. Chutiang mi chu a ni, ka pu hi. A ropui ka ti.

Huatna nena "Ts" min ti lova rintawkna nena "Ts" min tih ṭhin avangin ka lawm e ka pu. Zahna chibai ka buk che a. Lalpan malsawmin hriselna ṭha tak pe zel che rawh se.

Taitea leh Rsa: Mizo fandom kan nei ve ta!

'Fandom' kan tih chu, sports leh entertainment khawvela duh zawng leh ngainat zawng inang nei (common interest) inhlawm khawm (community) hi a ni mai a. Zai thiam emaw, lemchang thiam emaw etc tu emaw ber ngai sangtute hian fans group hming an nei thin a, chu chu fandom kan tih chu a ni mai awm e. Entertainment khawvelah thil thar a ni lo. A tobul leh nihphung hi kan tar lan tum ber a nih loh avangin chu lam chu hrût thûk ta lo mai i la.

K-Pop-ah hian zai thiam leh group larho hian fandom hming an nei fur mai a. Entir nan, BTS fans-ho chuan A.R.M.Y an inti a, Blackpink fans chuan Blink an inti a, Exo fans-in Exo-L te an inti a; an invuah fur mai. Mizo zingah pawh K-Pop fans an tam viau a, a bik takin thalai leh tleirawl lamah min hrût na hle. Heng fans rualte hi an ngaihsan zawngtena a tihpumkhat theihzia hi pui tak a ni! Kan rin phak bakin, ngaihsan zawng hian mihringte min lo phuar khawm thei mai a lo ni. Mizoram leh Assam nena ramri chungchanga buaina kan neih pawh khan, heng Mizo K-pop fans-te hi social media-ah an tangkai hle a, twitter (tuna X tih tak)-ah post trending an siam reng reng a, Assam CM pawh an chhaih buai hle a nih kha (Hemi chungchang hi Vanglaini lamah ka ziak tawh a, chhiar duh tan Mizo K-Poppers kan rawn ding chhuak!)

Heng Mizo K-pop fans-te hian ngaihtheih loh an hlawh viau thin a, thalaite sukthlek an thlak nasat avangin K-pop hrim hrim hi mi tam tak chuan kan lawm lo. Kum 2011 chhovah khan "Korean Flu" tiin misual.com lamah pawh kan lo sawi ho nasa viau tawh, "bird flu aiin a hlauhawm zawk" ti te pawh an awm (ref. 1) (Korean flu chungchang post dangte chhiar zawm duh tan — Korean flu-II, Korean flu-III, Korean flu-IV). Ngaih dan a inang lo va, inhnialna pawh a nasa. Thawk khat laia K-pop fans thenkhatin Milennium Centre bang awh hnawk khawpa K-pop singer birthday puala a thlalak an rawn zar phei chu, mi tam takin kan sawisel a nih kha. Mizo thalaiten, an thalaipui aia hnam dang thalai an ngai sang hi tam tak phei chuan kan thîk deuh ni te pawhin a lang.

Chutiang khawvela kan awm chhoh mek lai chuan, kum 2024 Youth Icon chuan "mak tak maiin" thil a rawn her danglam tlat mai nia! Top 10 hmain ri rêt rêt a awm tawh a, top 10 intihsiakna an zo, Top 5 a rawn ni chho chu thil a rawn inher vut mai! Icon Lalsangliana'n pakhatna a ni a, ni zo ta lo J. Lalrosanga fans-te chuan pawisa thawh khawmin bike tha tak an leisak a. Chu chu an intihhmuh ni hmiang, top 10 zinga a tam zawk tantute chuan whatsapp group siamin, pawisa an thawh khawm sup sup a, bike leh scooty an inleisak ta sup sup mai! 1-na Sangliana ngei pawhin scooty a dawn bakah a nu mit enkawlna tur cheng nuai tel chu amah tantuten an thawh khawmsak a ni (Sumdawngte hlei hleiin an hlawkpui a nih chu!)

Chutianga top 10 chinin fans thahnem tak an nei chho ta chu mi tam tak ngaih dan a ni leh ta lo! Rin aiin an duhzia leh tanzia an lo an lo lantir nasa bawk a, sawiseltu pawh an awm ve bawk. Chuta mi thenkhatina an sawi fo thin "hnam dang ni lova keimahni leh keimahni kan inngai sang hi a tha" tih hi a tirah chuan ka en liam mai mai a, ka ngaihtuah chian hian a lo ril lutuk ringawt! A ril a ni satliah lo va, a hlu a, he thilina kan entertainment khawvel a thlakzia leh, a tha zawnga nghawng a neihzia hi sawiin a siak lo ve! Kan University-ah music lam zir bingna te awm sela chuan, Youth Icon 2024-in Mizo entertainment khawvela danglamna a rawn thlen dan te, thalaite sukthlek a thlak dan te hi zir chian tlak hial a ni.

Kan thalaiten Mizo zai thiam ngaihsan tur an zawn lai, Korean zaithiamtea an inhnangfak lai khan, an ngaihsan zawngte ang turin sum an seng a, an thuam ang leh an hlate lei nan an inseng a. Korean tawng an zir a, thiam tak tak pawh an tam. Matheilovin, hnam dang ngaihsanna hian mahni hnam ngaihhniamna a thlen thin avangin chu chu kan hnam tana a him lohna chin pawh a awm. Chutiang a nih laiin heng kan icon rualten thil an rawn thlak danglam ta hi a ropui takzet. Icon an ngaihsante kha thilpek an pe ruih ruih a, an programme-ah an zui dul dul a, an zai an vawrh lar chuai chuai a, an thil tha tih hahipin an sawi larsak a. Anni tan chuan zai kha eizawnna tlingah an chhuahsak a ni ber a. Youtube channel an siam a, an follow chur chur a; chu pawh eizawnna hmanrua tho a ni.

Milennium Centre bang hlai, K-pop-ho thlalak tar lannaah Mizo tlangval thlalak kan hmu ta a, Korean tlangval ti hling hleng thlalak tartute tho an ni maithei! J. Lalrosanga phei chuan, "Korean zai thiamte thlalak chauh awmna tura ka ngaiha ka thlalak an tar hi..." ti zawngin ropui a tihzia a sawi a nih kha. Chutiang chuan, kan thalaite ngaihhlut zawng — khawchhak (Korean) atanga keimahni chhung (Mizo) ngeia inthlak lut ta tlat mai hi a ropui lai ber chu a ni a; hun kal zelah nghawng tha zawk a chhuah zel ang a, zai thiam tak tak tan zai thiam man pawh a awm zel a rinawm.

Hman zan chu instagram lamah ka lut a, page pakhat, Lalsangliana fans group pakhat — Team 420 te account ka hmu fuh a, ka va follow a. An post hrang hrang ka en kual chu ka lawm tlat mai zuk nia! Korean-a kan hmuh thin 'Fandom' kha Mizovah pawh hmuh tur a lo awm ve ta tlat mai. Lalsangliana (Taitea) tantute hian 'Taitans' an lo inti ve reng mai. J. Lalrosanga hi engtin nge an intih chu ka hre chiah lo va, fandom name chu an nei ve thovin ka ring. An post ka en a, Team 420 group-te chuan an icon Taitea bakah Top 10-a tling dangte chu lawmpuina citation an lo hlan vek mai hi a lo ni a! A ropui ka ti. Infiamna lamah chuan club hrang hrang tantute inkarah buaina thlengin, thihna te pawh a lo thleng fo tawh. Mizoramah erawh chuan, inlawmpui tawnna leh inhmangaih tawnna an lantir hi a ropui lutuk. Sum leh pai tam taka thlentir tum pawh ni i la, harsa tak tur a ni. Mahse, Youth Icon rimawiin a thlentir tlat si a ni.

Fans-tena Taitea leh Rsa an bawr ang em em hian Top 10-a mi dangte hi an bawr lo niin a lang a, chuvangin anni pahnih hi kan tar lang tam lo thei lo. Taitea leh Rsa zarah kan ti dawn nge, Youth Icon 2024 zarah, kan ti zawk dawn, Zoramah nghawng tha zawk tam tak awm theiin ka hria a, chungte chu tlem tlem, rin thu telin han tar lang tel i la.

• Korean ngai sangtuten an ngaihsante avangin sum tam tak an seng a, an product tam tak an leisak a, Mizoram sum leh pai tam tak chu khawchhak lamah a tleh chho tihna a ni. Tuna Youth Icon avang hian kan ngaihsan zawng a inthlak chho ve zel turah ngai i la. Khi lama sum tam tak tleh chho kha keimahni ram chhungah ngei a vir kual dawn tihna a ni a; a tam tham emaw, tam tham lo pawh ni se thil tha zawk a ni hrim hrim mai.
• Hnam dang ngaihsannain kan hnam ngaihhniamna a hring thei a. Tuna kan tualchhung zaithiamte ngeiin heti tak maia ngaihsan an hlawh hian keimahni leh keimahni inngaihsanna a thlentir chho thei. Mizo vêk kan ngaihsan chuan, Mizona pawh kan ngai sang ve lo thei lo.
• A fans ngah pahnih — Taitea leh Rsa hi thingtlang tlangval an ni. Amah ngai sangtute hi thingtlang mi chauh ni lo, khawpui mi tam tak an awm. Kan khawpui thalai leh tleirawlte thingtlang tlangval zûna an han uai ngawih ngawih hi, khawpui leh thingtlang inkar (gap) zau tak awm hi a pawt zim theiin a rinawm.
• Ram leh ram, hnam leh hnam intihbuai a thleng fo va. Chutiang hun a lo thleng leh a nih pawhin, pumkhat leh tangruala kan ngaih a awm hunah ram leh hnam tan anni hi social media lama mi tangkai leh thawhhlawk niin kan hmatheh ber an ni thei.

Anni pahnih bik hi tlangval chapo lo leh entawn tlak tak mai an niin a lang a; an kal zelna turah pawh thlêmna tam tak an tawng chho ngei ang. Chungah chuan fimkhur takin nun hmang sela, kan thalai rual, tleirawl tê tête hi a tha zawngin an nun an kaihruai ngei ang tih a rinawm tlat a ni. Thalaite hi ngaihsan tur zawng leh entawn tur dap reng renga khawsa kan ni a, kan ngaihsan tawh vêk vêk hi chu an nunzia kan la chhawng a, kan hriat loh lai pawhin kan nun danah nghawng an lo nei nasa hle thin. Chutiang a nih avangin, Taitea leh Rsa te hi thalaite kawng dika kaihruai theitu remchang tak an ni a, thalaite icon mai ni lo, an hero ni zel thei turin duhsakna ka hlan a ni.

Pi Zampuii Thingpui Senhang

Pi Zampuii hi Mizo Department, Mizoram University-a kan thawhpui a ni a; amah ngainatute'n kan ngainatna em em pawh a thingpui senhang hi a ni pakhat awm e. Chu chu, August ni 31, 2023 khan voluntary pension-in a chhuak ta a, department chuan a thlahna hun kan hmang a, a lunglenthlak hle.

A hringnun zinkawng lampang chu ka hre tam lo khawp a. Kum 1984-ah khan Mizoram University (NEHU hnuaia a awm lai)-ah MTS hna thawkin a lut ṭan a, kum 2018-ah Mizo department-ah a lo insuan lut a. Kei hi kum 2015-ah MA ka zir chhuak ve chiah a, kan inhrawn hman lo. Kum 2021-ah zirtirtu hna ka thawk ṭan a, chuta tang chan inhrawn tak takin kan inhrawn ve ṭan a ni. Kan department-ah khuan ka hriat theih chinah mi pathum chu pension-in an chhuak tawh a, pahnih dang chu zirtirtu an ni: kum 2015-ah Prof. R. Thangvunga, kum 2021-ah Prof. RL Thanmawia leh tunah Pi Zampuii a ni leh a. Anni pathum thlahnaah hian ka tel kim vek mai. Pi Zampuii thlahna erawh chuan hnuk zuk tiulh thei a!

A pasal Pu Ruata hian a office kai tur hi bike-in a rawn thlah fo va. A chang chuan nilengin a nghak a, office chhehvel te a lo tifai a, tlaiah an haw dun leh mai a. Nupa inngai tak an niin a hriat a, kei erawh chuan Pu Ruata hi ka hmu tam hman lo. Chutiang a nih laiin kum 2021-ah hripui leng avangin a pasal chu a chân hlauh mai a. Pi Zampuii chuan a tuar thiam viau na a, a khua a har ṭhin tih ka hria. A awmna kil têah hian Pathian hla a lo ngaithla a, khawhar hla te hi a lo ngaithla fo mai. Khawhar hla hian ka lung a tihlen ve avang hian ka lo sakpui ve bai bai ṭhin, a kel rawl a kel rawlin.

Office thleng hma ber a ni fo va, a tawp khartu a ni deuh ziah bawk. Office min lo thlen khalh chuan, thlen veleh thingpui senhang min lo thlit a. Class lak hlânah room dawhkanah a lo dah thlap a. Chhun chawfak zawhah kan in leh ngei ngei a. Tlai haw dawnah kan in leh ṭhin. A kar lakah, office awmna kan thlenthlak phawt chuan min lo thlit leh bawk a. Thingpui no ruak a seng leh no thar a rawn sem hi a inrual ta ṭhin a. Ni khata no 10 in chang ka ngah hle. A hnuah phei chuan phân ngei mai a'n hmang a, a rimtui chák châk ṭhin. Pi Zampuii'n thingpui min thlit a, mi rawn pan tawh chuan in zo chiah pawh ni ila, a zahawm ka tiin ka hnial hreh a, ka in leh ṭhin. Vawi khat mah thingpui min la pe thlawn lo a ni.

Kan department building hi chhawng hnih (a hnuai ber - ground floor chhiar tel lohvin) a ni a, ani awmna hi a hnuai berah a ni. A chung chiah leh a chung berah hian zirtirtute chu room hrang hrang neiin kan awm diah diah a, kei hi a chung bera awm ka ni. Pi Zampuii hi kum 60 mi lai a ni ve ta a, a chhawng chung bera lo chhoh fo hi a tan a hahthlak em em ang tih ka ring a, "Ka lo la mai ang" ka tih pawh hian a rawn chawi chho leh ṭhin. Chuvang chuan thingpui mi pek tawh chuan lawmthu sawi hi ṭulin ka hria a, "ka lawm e" ka tih loh leh lawmthu sawi nan ka bu nghat ṭhin.

Office-a lo leng lut tu pawh thingpui a lo thlit nghal var a. Zirtirtu mai ni lovin research scholar te, zirlai naupangte thlengin thingpui pek lamah chuan angkhatin a en vek thei a; a tuate mai pawhin an ngaina a, pension-a a chhuak mai tur hi an ui tlâng vek niin a lang. Mihringte'na kan ngaihhlut zawng chu, khawvel mit aṭanga teha mi ropui leh lian ber ber te, sum ngah leh hausa ber ber te hi an lo ni hauh lo. Pi Zampuii ang hi a ni, kan ngaihhlut em em chu ni.

A hminga zirtirtu kan lo nih vena angin, a fate rual lek mah ni ila, ani luh hnu daiha lut ve chauh pawh ni ila, mi a zah thiam em em mai hi a inthlahrunawm ka ti zawk ṭhin. Mi a han biak te reng reng hian zah tak chungin mi a bia a, a mai mai hian min be ngai lo; chu chu nuam lo ka ti zawk hial! Tin, a taima em em bawk. Office lehkha pawimawh sem kual te, lam kual te a ṭul chuan ke pawhin a lo va kal kual mai ṭhin a; a tih theih chi thilah chuan kan tih khalh hman meuh lo a ni ber.

Tum khat chu a office kal tur hi Vaivakawnah bike-a phurtuin a lo thlauh hlauh mai a; thla khat vel chu hna kal thei lovin a inenkawl a ni. Chumi chhung, dam lohna avanga a lo kal theih loh chhung ringawt pawhin office lam a ngaihtuah em em a, a chang leh a aiah a makpa te a rawn tir thûl! Chumi tih lohvah chuan eng vang mahin a hna a rawn ṭhulh ngai ka hre lo, a pasal thihcham vawi khatna tih lohvah chuan! Mahni hna ngai pawimawh leh hneh em em, mi zawmthaw lo, pamham bawk si lo chu Pi Zampuii ngei hi a ni. Eng eng emaw tia kan haw tlai chang hian Vaivakawn thleng hian ka phur chho fo va, thlauh hlau tak hian a nia, ka phurh thin ni. Haw kawngah kan titi chho barh barh thin. 

A duh chuan kum hnih lai la thawk thei tur a ni. Mahse, anniho hun lai chuan sorkar kum te an lo nei fur a (Tun dawn, exam form fill up vel laia matric exam dawna zirtirtute'n, "in duh chuan in kum ziak naupang rawh u, sorkar hna in thawh hun atan" an  tih thin kha pension harna tur thil a ni tih tun hnuah chauh ka hria; mahse, kei erawh ka inziak naupang lo hlauh). Chutiang deuh chuan ani pawhin pian kum ni chiah lo kum dang a lo nei a. Nimahsela, kuminah a kum dik tak hmanga a pension hun a lo thlen hian, dawt hmanga hna thawh zui zel kha a thei ta tlat lo mai a. Thup duh ni se, mi dang tu mahin an hriatpui miah loh tur thil a ni chungin, ama chungah leh Pathian chungah a rinawm tlat a; voluntary pension-a chhuah zai a rel ta a ni. Eng vangin nge kan ngaihsan loh teh lul ang le?

Thingpui heh tak mai ka ni a. Ka zunkawnga lungtê a awm hnuah phei chuan, daktawrin tui in tam tura min tih angin, tui hlang in reng chu harsa ka tih ve bawk si avangin thingpui senhang in tamah ka tlâk a. Mahni lum ai chuan mi dang lum ngei hi nuam ka ti a; thingpui in tur ringawt pawhin hmun hla takah ka kal vang vang peih thin. Chutiang mi, hneh taka thingpui min supply zat zat thinin min han chawlhsan mai tur chu a huphurhawm ngawih ngawih a, Pi Zampuii leh a thingpui senhang ngai hian ka khua a har lawk veng veng a ni.

Chhun chawlhlawkah te Pi Zampuii kan hmuh lawk loh chuan, thingpui ṭâmin kan ṭâm nghal huam huam mai a, a thlaktu atan thingpui lum thiam leh taima tak rawt te pawh kan sawi ut ut mai. Chutiang mi lo awm teh reng pawh ni se, a ai chu an awh zo kher lo vang (nula chhe lo deuh te a nih loh chuan).

Lehkhabu kan lei e!

Mizo Writers Association (MWA) chuan Aizawl Vanapa Hall kawtah, October 25-29, 2022 chhungin Lehkhabu Pho Runpui a huaihawt a, lehkhabu ziaktu mi 132-te lehkhabu hrang hrang 2155 lai mai chu pho chhuah a ni a; October 25 hi thawhlehni a ni a, thawhtanni, October 24 hi lehkhabu dah luh nan hmang mah se, mi tam tak chu leikhabu lei turin an kal nghal a. Zirtawpni thleng neih tura ruahman lawk mah ni se, miin an hlut em avangin Inrinni October 29 chawhnu thleng an pawt sei a ni. Tichuan, hemi kar khat chhunga lehkhabu mana pawisa lut zat hi Rs. 9,09,350 zet mai a ni a, MWA lama report si loh, ziaktute sum bawma lutte nen cheng nuai 10 zet chu a tlin a rinawm. Kum 2019 lama hetiang hun an buatsaiha an sum hmuhchhuah aiin a let hnih vel zetin a tam a ni. Kar khat chhunga lehkhabu man atana Mizo mipuite sum sen han en chuan, a lungawithlak hlein a lang.

Kei ngei pawhin ka lehkhabu chhuak hnuhnung pahnih - Zalenna Zawngtu Zalna Zoram (2020) leh Ani Ka Lo Ni (2021) ka pho chhuak ve a. Lehkhabu lei tuma mihring lutchhuak kha an tam ve hrim hrim a, lo phawi ve zeuh zeuh an awm avangin dah belh te a'n ngai ve a, a lawmawm hle. Lehkhabu hralh tla lo nia lang, hralhna tur awm mang tawh lo, lehkhabu dawr lama market nei tawh lo nia lang pawh he hunah chuan miin an pawt phawi zung zung mai a, a ropui tak zet a ni.

Lehkhabu hralh tla zual han en hian, Mizo tawng ziah dan lama hmasawn kan duh tih Mizo Language Committee lehkhabu siam Mizo Tawng Ziah Dan atang hian a chiang mai a. Mizo tawng ziah dan leh grammar chungchanga inhnialna awm thin hian awmzia a lo nei hle mai a, mipuite chu kan tawng hman leh ziah chungchang a ngaihventir hle a tih theih ang. Chumi tichiangtu chu, mimalin Mizo tawng ziah dan chungchang an ziahte pawh an hralh theih thu an sawi hlawm a; Tawng Un Hrilhfiahna, James Dokhuma ziak te pawh hralh theih zingah chuan a sang hle mai bawk.

Hei bakah hian hranghlui ziak mi (kal ta)-te kan ngaihhlutna a lo lang a. James Dokhuma, A. Thanglura, PS Dahrawk, JF Laldailova, Zikpuii Pa, R. Vanlawma, L. Keivom leh C. Thuamluaia lehkhabu ziak te pawh hralh theih zingah a lang bawk a. Hei hian thinlung a tihlim lehzual a. A chunga kan tar lan tak dangte nena ngaihtuah chuan, tlawhtu zinga zirlai an tam hle ang tih pawh a rin theih a ni.

Thil hmuhnawm tak mai chu, lehkhabu lei tuma mi khati zatin Vanapa Hall an pan khawm kha a ni a. A tlawhtu zat hi chhinchhiah theih a ni lo nain, mi sang tel fe chuan an tlawhin a rinawm. Hranghlui ziak mi min la dampuite pawh hmuh tur an awm nual mai a, thangthar ziak mite, lehkhabu pakhat chauh ziak leh tam tak lo tichhuak tawh te, hmanni lawka tlangzarhte leh kan pian hma atanga lo tichhuak tawhte kan han insulpel nuk nuk a. Tar kelsam to tawh leh naupang te, nau nawi nena lo kalte nen kan kim viau mai a, khang mi chi hrang hrangte ko kaltu chu lehkhabu a ni a, thinlung a lawm a ni.

Social media lamah kan tlan nasa a, kan ngaihtuahna leh tui zawng, hlut zawngte pawh a thlak nasa niin a lang a. Lehkhabu eng emaw bik te a nih loh chuan hralh a har viau thin. Tuna Lehkhabu Pho Runpui erawh chuan, lehkhabu ngaina mi an lo tam ve ta hle tih a tilang chiang hle. Lehkhabu ngaina leh lawm em em mai ka ni a, a tawp ni-a kan zirlai lo kalte chu lehkhabu ka leisak theuh va, ka thinlung hi a lawm ve em em mai a ni. Kan zirlaite chu literature zirlai an ni a, lehkhabu hi lawm se, kawm tam se ka duh a, kal tura kan tur chawp ni lova anmahni duhthu ngeia an lo kal ve khan min tilawm em em a ni.

Kan thiannu, ka farnu em em mai Seih ziaktu, Aremruati Ngente hian phal takin a pawisa Rs. 5000 min hmantir phawt a, a khar ni-a Rs. 2000 min hmantir leh a, a vaiin Rs. 7000 kan hmansak a ni. Tin, kan thianpa, pawisa ka mamawh changa ka biak chawt thin Maremruata pawhin min ti thlawn lo va, Rs. 2000 min hmantir bawk a. An chungah thinlung takin ka lawm a ni. Ka crypto lam sum bawm pawh ka rawk hial a, ka crypto invest thenkhat chu ka hralh ta a. A vaiin Rs. 10000 vel chu he hunpuiah hian lehkhabu manah ka hmang ta awm e. A tawp ni kha Inrinni a ni a, Inrinni chawhmeh bazar nan Rs. 500 chauh hmang phalin, Inrinni lehkhabu bazar nan Rs 5000 vel ka hmang thung. He hunpui hian keimahah tan lak duhna thinlung min pe nasa hle a, lehkhabu tam zawk tihchhuah duhna te min puttir ve a, kum 2023 chu lehkhabu tihchhuah uar kumah kan han puang ve hluai dawn em maw ni! 

A khar ni, chawhnu herah khan kum 86 mi putar pakhat chu Prof. Darchhawna lehkhabu buaipuiin a lo lang ve hlawl mai a, chuti taka miin lehkhabu an lei nasa chu mak a ti a, "Keini kan tawm mai mai laiin mi hian lehkhabu an lo va han lei nasa ve le. A mak mang e aw..." a ti vawng vawng mai!

Ka tan Lalpa a ṭha

Vawiin August 5, 2022 khan Mizoram University (Mizo Department)-ah Ph.D entrance result a chhuak a, min lo thlang ve hlauh mai a, ka lawm hle. Ka rilruah ka tana Lalpa ṭhatzia hi a lo lang uar uar a, vawiin hriat rengna atan tal pawh hei hi ka ziak a ni.

Party sawi leh ṭhin loh theih a ni lo. Nikum 2021 July thla khan kan hun tawnin a lo zir bawk nen, academic lama inhman leh duhna ka nei lian hle a; thutlukna ka siam a. Party aṭanga banna hranpa thehlut chuang lovin ka active zui ta lo va (Banna thehlut kher lovin active lo zui mai ila, tih kha ka ngaih dan a ni). Kuminah, Mizoram Christian College (MCC)-ah Asst. Professor hna a ruak a, ka dil ve a. MZU lamah Ph.D an lak leh dawn chuan ka dil ve leh ang ka ti a (nikum lamah ka lo tla tawh a). Party hi ka active tak tak dawn chuang lo va, ka hna dilah emaw, Ph.D lamah emaw ka tling ve hlauh a nih chuan party pawh ka bansan fel law law mai ang, tih rilru ka pu a.

MCC lamah interview thei tur tein min lo thlang chhuak a, ka lawm hle. Chutih rual chuan ka rilruah thil dang lian tak mai a rawn awm a. 'Tlin chuan ka bansan ang' tih rilru ka putah khan inthiam lohna ka nei tlat a, Pathianah innghat pumpuhlum ngam lovin thil dangah i innghat a ni, tih chu! Party-ah emaw, party hotute-ah emaw beiseina leh innghahna la nei ve tlata inhriatna chuan 100%-in Pathianah ka lo innghat hauh lo a ni tih a rawn tichiang em em a, chan ngam khawpa Pathiana innghah kha ka rilruah a lang tlut tlut a, chu rilru chuan mi hneh ta a ni ber mai. July ni 11 khan party atanga banna chu ziakin ka thehlut ta a ni. Party aṭanga ban avanga chan tur vak a awm eng nge awm tih zawhna a awm thei. MNF sorkar theihna atan theih tawp kan lo chhuah ve tawh a, sorkar hnua han bansan leh daih kha a uiawm ve hrim hrim a. Ruling party-a nihna pawimawh tak chelh laia bansan hi (lungawi lohna vang pawh ni si lovah chuan) thil awlsam a ni lo a ni.

MCC chu kan han interview a, ka tling zo ta lo va. Pathian hnena nasa taka ka dil chu, tlin loh pawha pawm dan thiam hi a ni. Ka dil ang ngeiin kei aia ṭha zawk leh lak awm zawk an la a ni tih chu ka pawm thlap a. Waiting list-a ka awm pha ve ringawt mai te chuan min tilawm a, mahni inrintawkna leh phurna nasa takin min siam a, chu chu ka tan a hlu takzet. Ph.D pawh chu ka han dil ve leh a. Written test paltlangin interview kan nei a; written test-a ka inziak tling ringawt pawh chuan mahni inrintawkna lian tak min pe a, interview hnuah ka lo tling ta lo a nih pawhin a lehpekah chuan ka tling tawh ngei ang tih rilru ka pu a. Vanneihthlak takin min la ve ta a ni. Pathian chuan MCC-ah ni lovin Ph.D zir turin rem min lo ruatsak reng mai tih a chiang em em a. A tul a nih pawha chan ngam tura amah ka rinna chu mal a sawm a ni ka ti lo thei lo. Pathiana innghah ngama malsawm tlaka theih tawp chhuah chuan a thlawn ngai lo tih a va chiang em!

Pathian ruat lohvin eng mah a thleng lo vang tih ka ring a, ka chunga thil thleng eng pawh pawm thiam ka tum ṭhin. Nikuma academic lama inhmang tura thutlukna ka siam aṭangin hun rei lo te chhung hian a tlak theihna awm ang angah chuan ka tla ve mawlh mawlh mai a, chungah te chuan beidawnna emaw, lungawi lohna emaw, tawrh nat viau emaw ka nei ngai lo. Ka ṭha tawk lo va, ka thluak pawh a hriam tawk lo tih ka pawm a (Party-a kum 6 ka tal chhung khan zirna lam thil ka hlamchhiah ṭhak a, chu chuan zirna kawngah min tihniam a, ka hnufum a ni), chu chuan hmasawn duhna leh chan tawka lungawina min pe a ni. Chutih rual chuan, ka ta tur chu eng tikah emaw chuan a lo thlen ngei ka beisei a, ka beisei chu hun khirh leh harsa ber ber ka tawh chang pawha min khai chhuak ṭhintu khian min tihhlawhtlinsak ta a ni.

Ph.D zir tura tlin hi engti fakauva lawm tur nge tih chu ka hre lo va, mi ṭhenkhat tan chuan thil pangngai ve mai a ni maithei. Mi tam tak an lo tling tawh a, an lo zo tawh bawk. Mahse, seat chan a harsatzia leh ṭhangthar hriam leh ṭha zawk chhuah tam takzia te, chu mai bakah ka hringnun zinkawng leh ka dinhmun ka ngaihtuah let hian ka tan chuan thil ropui a tling a, ka tan Lalpa a ṭha, tih loh rual a ni lo.

 

MZU-a ka ni hmasa ber!

(Kum 2013-a Mizoram University-a MA zir tur kan luh hlim khan, Miss Tetei'n MZU-a kan ni hmasa ber chungchang ziak turin min ti a, kan ziak a. Chu chu ka lo la dah tha hlauh mai a, hetah hian ka han dah tha lehzual a ni e). 

Tun hma atanga ka lo châk leh suangtuah ber thin chu University-a zir hi a ni. Pathian zarah lo hlawhtling chho vein Dt. 5th August, 2013 khan class kan tan ta a.

Class tan dawn hma zan atang tawhin ka'n helhhawlh mai mai khawp ah! Mut pawh muhil thei lovin ngaihtuahna ka kawm a. A tuk zingah phur uchuak vang ni maw, ka'n leh vut roh lawi a (he sentence-ah hian ziah hmaih ka nei a nih hmel). Phur taka insiamin Khatla-ah 'kan bus' MZU bus chu ka nghak ta ran a. Ruah a rawn baw hawk hawk a, bus hnuhnung ber dawtah rem leh rem lovin kan inhnawh lut ve thei ta hram a.

Chutah le, Aizawl chuan a ze ngai chhuah lehin traffic a jam khat ta tlat mai a. MZU kan thlena classroom kan luh meuh chuan zirlai eng emaw zat hi Sir Sangzuala hovin classroom-ah an lo nui ho bawk bawk tawh a. Kan classroom alawm tiin inthlahrung hauh lovin kan lut nghal a. Attendance te ka dah fel hnu chuan ngaih a ngam ta. MA zirlai ka ni ve ta!

Sir Sangzuala chhuah hnuin Miss Tetei a rawn lut a. Inhmelhriattirna te kan neih hnuin a titi siam siam a. Nula a nih thu a'n sawi phei chu eng emaw boruak a rawn thleng chawpchilh nghal a! Sir Opa a rawn lut leh a, a tawng nuah nuah a, kan inpawl hle dawnin ka hria a. Inhmelhriattirna kan neih leh hnuah kan class hmasa ber chu a zo ta a ni.

Kan classroom atangin kan chhuak a, kan campus-ah kan kal a, kan bus-ah kan haw a, kan in-ah kan han thleng leh ta zel a. Engkim mai hi kan ta ni tawh ber hian ka hria a. Ka thla a muang hliah hliah a ni.

A tawp nan (a tawpna a la ni lo nasa mai!) kan ni hmasa bera kan zirtirtu lo lutte ka hmuh dan han sawi leh zawr zawr ila. Sir Sangzuala hi tun hma atanga lo hre tawh ka ni a, a takin ka hre chho zel a. Mizo tawng leh Mizo thil a hriatzia te khan min tiphur a. 'Ka rualpuiah Mizo thil hi kei aia hria an awm kher lo vang' a ti khan min tiphur takzet a, a ngaihsan loh theih loh. Miss Tetei a rawn lut a. Fuihna thu a rawn sawi a, 'hlawhtling tur chuan thiam bik leh rilru chak bik nih a ngai lo' a tih te kha a tha ka ti hle a. MZU chhuak a nih thu a'n sawi ngat phei chuan chona thar mi pe a. A zirtir tur ho a'n sawi erawh chu 'a hah dawn mang e' ka lo ti rilru a. Sir Opa a rawn lut leh a. Ani pawh hi a thu leh hlate avangin ka lo ralkhat hriat tawh a. Criticism-a tui tak maiin criticism lam min han zirtir chu ka thutna a lo hnung mah mah a nih hi, ka ti rilru hial a. Ka lehkhabu pakhat a rawn sawi lang tel zauh va, a nuam ru veng veng.

Hetiang hi kan zirtirtute ka hmuh dan a ni a. A tui hlangin a tui hlang an zirtir dawn a ni a, MZU MA (Mizo) 1st Sem. 2013 chu a bawn dawn hlein ka hre ta hial a. Pathian hnenah lawmthu ka sawi mawlh mawlh mai a ni.

Zirlaite lah chu thu leh hlaa tui vek an ni a, titi duh zawng pawh inang kan nih avangin class kal a nuam dawn hlein ka hria a. Interview ni atang tawhin discussion kan lo nei tawh hlawm reng a. Fel tak tak leh hmeltha tak tak an nih avangin ka phur surh surh hle a, dam man a awm hliah hliah hian ka hre ta hial a.

Chutih rual chuan a tui hlang leh a thiam hlang kal khawm an nih avangin inelna a sang dawn hlein ka hria a. Chu chuan chona tha tak min pe a ni.

MZU-a ka ni hmasa berah chuan rilru takin ka rit haw hnawk a. Tunah chuan thi pawh ni ila, MA thi ka ni tawh ang!