22 March 2017

'Zaikung Thar' thlirlawkna

Genre : Poetry
Page : 307
Copies : 500
Press : Louis Bet, Chanmari, Aizawl
Publisher : Mizo Poetry Society (MIPOTY)
Price : ₹ 200/-
ISBN No. : 978-81-932919-5-5
Thlirlawktu : T.S. Khupchong
Date : 21/3/2017

Lehkhabu azawnga hralh tla lo ber mai ‘poetry’ hi a bua tichhuak ngam an tam lo khawp. Thuziak dang nena chilh khawma chhuah erawh a awm nual thung. Chutih laiin tun hnaiah poetry lama harh tharna a thleng a, kalhmang hrang hranga poetry phuah kan uar chho va, a lawmawm hle. Poetry hlang dahna bu tichhuak han sawi mai theihah chuan — Capt. LZ Sailo (Ka Suihlunglen Hlahril), K.C. Lalvunga (Zozam Par), James Dokhuma (Ka Hlahril: Ka Thinlung Luangliam), Lalsangzuali Sailo (Kulva), Prof. R.L. Thanmawia (Senmei etc.) leh Prof. Laltluangliana Khiangte (Rochuam etc.) te, C. Chhuanvawra, Lalzuahliana (Lungmawl Selin etc) te; tun hnai deuhvah Malsawmi Jacob (Tinkim Dawn), Lalnunpuia Hrahsel (Ngaihhrilvawn), Nununa Renthlei (Hringnun) leh F. Lalzuithanga (Paradise), C. Lalhruaitluanga (Thinlung Tuifar etc.), Laltlanthangi JH (Leikapui Zaiva), Dr. Robert L. Khawlhring (Ziakfung Chawia Ram Țuanna) te; English lamah Dawngi Chawngthu (Of butterflies and an unfinish converstion), Laldinkima (Spectrum), John Laltluangliana (Unsung) leh Debbie Lalrinawmi (Purloined Emotion) te an ni a, a dang han sawi tel loh pawh a la awm âwm e.

Chung lehkhabute hnung zui turin ‘ZAIKUNG THAR’ a lo chhuak dawn ta a, a lawmawm hle. ‘Zaikung THAR’-ah hian mi 48 laiin poetry an thawh khawm 217 zet a awm a, chung zinga 55 chu English poetry a ni. Mizo chhulchhuak poetry dah khawmna bu-ah chuan a la chhah ber awm e. Kum 2000 hnu lama phuah a nih vek avangin, tunlai Mizo țhalaite poetry phuah dan kalhmang zir chianna atan a țangkai hlein a rinawm a, Austrian ziaktu lar Franz Grillparzer (1791-1872)-a’n, “Poetry hi hringnun darthlang a ni,” a lo tih angin, tunlai țhangtharte sukthlek leh hawi zawng te, khawvel an hmuh dan leh thlir dan tehna atan pawh hmang ila, a sual lo vang.

He lehkhabu hi poetry bu atan chuan a chhah țha viau a, a chhahna ai mahin a chawhchawrawihna leh a funkimna hi a hlutna tur a ni. Hla tawi leh simple tak tak, saphovina ‘ditty’ an tih ang hi țhahnem tak a awm a, hlathu (poetic word) leh grammar-in a phuar loh poetry țhahnem tak a awm bawk. Heng — țawngkam tluang pangngaia hla phuah hi kan intihhmuh ta viau a, ‘a thu a ho em mai’ tia ngaihnep ngawt chi a ni lo; thu ken țha tak tak nei leh poetry țha tak tak a ni zawk a, țhangtharte’n hlathu pangngai hmang lova hla phuah an chîng chho zel hi hmasawnna chi khat a ni zawk tih hi kan pawm a ngai.

Poet-te hi awm lo chiah awmna boruak thil tih theihna te, mi dangte tana thli thaw hum hum ri pawh rimawia chhuah thei te an ni. He lehkhabua poetry thawhtute zingah ‘zan rei sana kal ri kara phengphehlep țap ri’ hria te, ‘tlai nem Zothlifim fawn kara Vate rilru’ lo hre thei te, a uih chung chunga tui ti em ema kan ei țhin ‘zawngțah’ hla te, ni khat thil thu-a khawvela vaiho phur hnem thei ber ‘rel’ hmanga poetry țha tak phuah thei te an awm a, a dang pawh sawi tel châkawm a tam mai. American poet James Gates Percival (1795-1856)-a’na, “Khawvel hi poetry-a khat a ni,” a tih kha he lehkhabu hian a dikzia a nemnghet chiang hle.

Hla phuah dan kalhmang hrang hrang neia phuah a ni hlawm a, chung zingah chuan sawi tel loh theih loh a awm. Accrostic poem phuah hi thil awlai lo tak a ni a, he hlaah hian a awm nual. Chu mai a ni lo, double accrostic poem thlengin zuk awma maw le! Accrostic poem phuah tawh chuan double accrostic poem phuah a harsat turzia chu in hre mai awm e. Ballad a awm a, sonnet a awm a, sunna hla (elegy) te, satirical poetry țha tak tak te, patriotic poem te, philosophical poetry thlengin a awm. Rhyme țha tak tak neia phuah te, chutiang ngaihtuah miah lova phuah te a awm bawk. Paite leipui an sawi ang maiin a chi kim hle.

K.C. Lalvunga chuan, “Hla chu mihring suangtuahna thûk, thu kam nem leh mawia chei, midangte tana ngaihthlak nuam zawng leh pawmawm zawnga chham chhuah...” tiin a ngaihdan a sawi a. He lehkhabu-ah hi chuan suangtuahna thûk tak hmanga phuah nih loh hmel tak, mahse, ril tak ni si te; thu mawia chei ni lem lo, mahse, awmze nei zet te; midangte tana ngaihthlak nuam leh pawmawm zawnga chham chhuah ni lem lo, mahse, dik leh țha tak takte a awm nual. K.C. Lalvunga ngaihdan țawmtute pawhin heng poetry hrang hrangte hi ‘poetry a ni lo’ an ti thei bik lo vang.

He poetry dahkhawmna bu hi chhangchhenu pawnfen ang maia fun kim a ni. Chhangchhenu pawnfen chhungah chuan pawisa te, sahdah te, lehkha pawimawh te thlengin a awm țhin a, chu lo pawh chu awm a la awm âwm e. Chutiang chiah chuan he lehkhabu-ah hian ‘Eloi eloi’ tih leh ‘thianghlimna hloh-ho tan’ tih te dah khawm a ni a; ‘DP’ ringawt buaipui an awm laia ‘tuipui chunga tuipui’ lo tuipui em em te, Pu Hawla lo ti-Alcohawla tawk te an awm. Heng mi 48-te hi an indaihzai khawp. Politics, social network, khuarel (nature), Kristianna (Christianity), history thlengin he lehkhabu hian a chai a ni.

MIPOTY president Prof. R.L. Thanmawia’n he lehkhabu siam chhan a sawi pakhat chu, “Awmze neia zirbingna huang thlenga kum zabi 21-na chhunga Mizo poetry hmasawn chhoh dan leh țhan dan, àwn lam leh hawi lam, kalhmang leh thupui hrang hrangte kan hriat theih nan...” tih a ni. A sawi ang ngeiin kum zabi 21-na Mizo poetry-te zir chianna atana he lehkhabu tluka țha, huam zau leh țangkai a awm kher lo vang!

Poetry phuah dan kalhmang hrang hrang nei — dân zam hrang hrang awmte hian Mizo poet-te hi a lo khuahkhirh teh chiam lo a ni tih he lehkhabu ațang hian hmu chhuakin ka inhria. Zoram pum hriat hlawh poet lar tak takte poetry leh, Siachangkawn khaw mihring awm zat em pawh hretu nei lote poetry dahkhawmna hi, lehkhabu huapzo tak leh hlu tak a ni tih loh rual a ni lo. Chuvangin ‘ZAIKUNG THAR’ leh a buatsaihtu MIPOTY dam reng rawh se.

17 March 2017

Cheng nuai 12 man leh nuai 14 man

Kerela state-a khaw pakhat Mundakkayam-a nupa tuak khat Latha leh a pasal Vishwanathan te chuan cheng nuai 12 lek sengin in nalh leh changkang tak an sa a; chu chu square fit 928-a zau a ni. Chu in chuan mut pindan pathum a nei a, choka leh inkawmna (sitting room) a nei thlap bawk.


A lem hi han en ila, a chhe lovin a changkang hle tih a hriat. An hmanraw hman pawh a tha thawkhat hle a ni.



Chutih laiin India hmarchhak kila Kristian tam em emna hmun Mizoram-a khaw pakhat Theiriat-a Hminlokawn-ah chuan waiting shed cheng nuai 14-in an siam a; he waiting shed hi kum 2014-2015 chhunga Soil & Water Conservation kaltlanga Lunglei High Power Committee (HPC) sum hmanga an sak a ni.
Credit: Vanglaini




14 March 2017

Thil țha hi mahni tih ngei tur a ni

Ka inkhawm bâng min hmu a, "I van fel țhin tak em!" tiin min fak a, mahse, fel i tum chuang miah lo.

Ka hnathawk lai min hmu a, "I van taima țhin tak em!" tiin min fak a, mahse, taimak i tum chuang miah lo.

Ka ruihtheihthil tih loh thu i hria a, "I van invawng thei tak em!" tiin min fak a, mahse, invawn ve i tum chuang miah lo.

Ka lehkha zir ri i hria a, "I van zir peih tak em!" tiin min fak a, mahse, zir peih i tum chuang miah lo.

Ka hnatlang lai min hmu a, "I van peih țhin tak em!" tiin min fak a, mahse, peih i tum ve chuang miah lo.

Hei hian thil țha hi midangte tihah kan khêk țhin tih a tilang. Thil țha hi midangte pawhin an tih theih chuan kan ti ve thei. Kan kâ ațanga fakna chhuak hi duhtawk lo ila, midang kâ ațangin fakna chhuahtir zawk ang u — kan nun a lo nawm deuh deuh theih nan.

05 March 2017

Kan hliam hlui dam suh se

March ni 5, 1966, inrinni a ni a. Hemi hma March ni 2 tlai lam ațangin Aizawlah chuan Assam Rifles leh MNF volunteer-te an inkah avangin silaimu a leng nasa a, civil mi nunna chân an awm nual mai.

March ni 11, 1966 zirtawpni-a thih leh thih, dam leh dam tia Mizoram-a college awm chhun, Pachhunga College Principal Rev. Alwyn Roberts leh Aizawl Theological College thawktute leh zirlai awm ang angte'n khawlaia ruang senghawi lohte an zawn khawm khan ruang 13 lai an chhar reng a, chungte chu thlan pali-ah an phûm a ni (Rev. Lalsawma). Heng mitthite hi Aizawla inkahna avanga thi te, jet fighter-in Aizawl a beih avanga thi te an nih a rinawm.

Chawhma dar 10:15 vel a nih chuan India jet fighter chhuanvawr France kutchhuak Toofani leh British siam Hawker Hunter 4 chu Aizawl khawpui chungah a lo lang thawt a. Toofanis fighter-te hi Tejpur-a hmunpui nei leh Hunter hi Jorhat bula hmunpui nei a ni. Heng khalhtute hi Rajesh Pilot leh Suresh Kalmandhi an ni (Zozam Weekly April 21-27, 2010).

Hawker Hunter 4
Toofani leh Hunter te hi jet fighters mai ni lo, Jet Fighter Bomber an ni a, missile, rockets, cannons, machine gun leh bomb pawh a namenlo hle. Khatih hun lai chuan khawvel pum huap pawhin Jet Fighter Bomber tha leh hlauhawm berte zing ami an ni (Wg. Cdr. J. Lalhmingliana). Hunter hian Machine Gun 12 a pai thei a, missile type 303, air to air missile pahnih leh canon bakah bomb pound 1000-a rit pahnih a pai thei. Toofani hian canon bakah missile leh rocket bakah kg 227-a rit bomb pali a phur thei bawk.

Aizawl hi March ni 5 bakah a tuk ni 6-ah an bomb zui bawk a. Tuikhuahtlang, Republic, Venghnuai, Khatla, Chhinga Veng, Venghlui, Tuikual leh Dawrpui te chu a rawn bomb un un a. Aizawl bakah hian March ni 6, 1966 khan Khawzawl an bomb a, a tuk March ni 7-ah Hnahlan, March ni 8-ah Sangau, March ni 9-ah Tlabung, March ni 13-ah Pukpui, March ni 23-ah Bunghmun an bomb leh a. Hei bakah hian September ni 6-ah Pukpui leh Mualthuam bomb lehin, January ni 31, 1967-ah Hmuntlang an bomb leh bawk a ni (Thlawhtheihnain Mizoram a bomb by C. Zama).



Govt. Aizawl College-a kan kal lai chuan kan madam Ms. Zohmingliani'n tihian min hrilh țhin - "Aizawl bomb lai khan naupang tê kan la ni a. Thlawhtheihna a lo thlawh khan naupangho chuan kan hmu duh si a, thlawhtheihna atanga min lo hmuh hlauvin kopangah kan bet thap a ni," tiin.

Mizote chu vai huaa sap ngaisang thin kan ni, an ti fo. Kei chuan, A NI LO THEI NANG ka ti a ni. Lehkha min zirtir leh ringtua min siam chu thu dang daihah ngai ila. Kum zabi 19-naah sapho nen kan indo va. Hmeichhia an ngên a, in an hâl ve bawk. Mahse, anmahni rûntu khua lo chu an hâl lo. Civil mi pawisawilo an that mai mai ngai lo. Hmeichhe ngen chîng pawh hremin an thawn haw mai a ni. Kum zabi 20-naah vaiho nen kan indo va, min pawngsual a (pawngsual avanga nunna chân ta leh â zui ta te pawh an awm), min sawisa a (tam tak ramtuileilovin an awm), min that a, khua an hal a (vawi hnih vawi thum lai khua hal nawn tawk te pawh an awm), indo thlawhna tha ber ber chiin min bei hial nia!

Hei hi chu, ram leh hnam thil ngaihtuah ngai hlek lote pawhin i hre reng ang u. Kan rilru hi na sela, kan hliam hlui hi dam hlek suh se.

(March ni 5, 2016-a ziah a ni).

09 February 2017

Ka Valentine chu Felpuii!

Kum 2010 atanga Zikpuii (Chuauzikpuii)-i'n a lo huaihawt tan, Valentines Day-a thisen pek 'Blood for Your Valentine' chu tunlai thalaite'n Valentines Day kan hman dan tha tak leh langsar tak a ni awm e. 'Inngaizawngte Ni'-a ngaihzawngte nena thisen pek hi kan intihhmuh chho ta zel a, a kum telin hemi ni-a thisen pe pawh an pung zel a; he ni pual hian Mizo thlalaite'n thisen unit 4000 dawn chu an pe tawh nia! Kan thil intihhmuhah chuan a tha leh ropui ber te zing ami a ni ngei ang.

Hei, thil danglam leh dangdai tak, midang tuman an la chìn zen zen loh tur chu kuminah hian a rawn awm leh ta tlat mai! Valentines Day pual thilpekah chuan a lian ber hial awm e! Mission Veng tlangval 'Opa' chuan a bialnu, a hmangaih em em Felpuii (of Khatla) tan banner lianpui mai 14×8 ft-a lian, 'be my Valentine forever Felpui' tih inziahna chu Sikulpuikawn-ah a tar ta luah mai le!



A bialnu tan chuan a lawmawm hlein a rinawm a, then mai mai phal chi pawh a ni lo vang! A sir chung lam kilah 'OP Photography' tih a intar kuau mai a, a siamtupa photographer a ni tih a hriat a, a thlalak han en chuan thla pawh la thiam tak a ni tih a hriat.



He banner lianpui mai hi vawiin February ni 9, 2017 atangin Sikulpuikawn lûn lai tak, Govt. Aizawl College pan chhohna step hrûlah a tar tan a, February ni 14, 2017 thleng em ni a tar dawn, ka hriatpui lo. Nang, i valentine tan eng nge i tihsak ve dawn le?


Felpuii leh Opa



14 January 2017

Angelte awmpui Rhema Marvanne

November ni 5, 2009 khan Texas-a Fort Hood khuaah US Army major pakhat Nidal Hasan chuan mi a pawngkah chiam mai a, hemi tum hian mi 13 thiin 30 chuangin hliam an tuar. A kum khatna, November ni 5, 2010 khan he thil thleng hriatrengna leh thite sunna hun hmannaah Rhema Marvanne chu a zai a, 'The Prayer' tih hla a sak chuan mittui a ko chhuak hnem hle. A hnuah TV interview a neihnaah, he hla a sak laiin a chung lamah angel-in an hual thu a sawi.

Rhema Marvanne
American Broadcasting Company (ABC)-in an kawmnaah, "Pathianin a hla sa turin min ti a, ka sa a ni. Ka hla sakte hian mi thinlung a khawih ka ring a, mi sual takte pawh a siam thain ka ring," a ti. Kum 3 mi a nih laiin a nu chu cancer vangin a damlo tan a, ABC-a an kawmnaah hian, "I nu nena in inkungkaih dan chiah hi eng nge?" tia an zawhna chu, "Ka nu nen kan infiam nasa thei hle a, Bible thawnthu thenkhat hmangin kan inkawm thin. A chang chuan mipa naupang lemah ka chang a, a changin amah a chang thung a. Hmuihmul lem atan mitdumna a hnawih vak zel," tiin a chhang.

A nuin chemo a lak lai te, damdawiina na tuara a awm laiin a bulah a awm tlat a, a kutah a vuan a, a pain camera-in a lo la thung a, a pawi ti hmel leh hrilhhai hmel chu youtube-ah en tur a awm. Hetih laia a rilru puthmang an zawhna chu, "Lalpa, khawngaih takin tidam rawh tiin ka ngaihtuah a. A kutah ka vuan a, tihhlim tumin ka nuih sak a ni," a ti bawk.

Hetianga a nu na tuar lai bula a pain a awmtir chhan chu, "A nu natna tawrh hian chakna leh chhelna a pek ka beisei a, a nu nun hian thui taka a nun a kaihhruai ka beisei vang a ni," tiin a pa hian a sawi. A pa beisei hi a hlawhtling a, Rhema hian a nun hnehtu ber chu a nu a nih thu a sawi ta reng a ni. A nu thih lai hian a bulah a pa nen an awm tlat a ni.

A nu hi Pathian ringtu tha tak a ni a, Pathian hla ngaina tak a ni bawk. A nu thih hnuah a pa chuan Pathian hla leh rimawi a zirtir a, a zai chho tan ta a ni. A nu hla duh ber 'Amazing Grace' tih hla chu a record hmasa ber nghe nghe a. "Ka nu kha nu mak danglam leh ropui tak, khawngaihna ngah tak a ni," tiin Rhema hian a sawi nghe nghe.

A pa Teton chuan music video a siamsak a, album pawh pahnih a siam nghe nghe. Krismas hla leh hla dang tam tak a sa a, a chang leh Mariah Carey tihdan deuh te, Elvis Presley hla sak dan hmang tein a sa bawk. A nu biak in ngainat em emna hmunah, a nu thih atanga kum hnih hnuah Krismas hla sain a malzai al al tawh a ni.

September ni 15, 2002-a piang a ni a, a pa Teton Voraritskul niin a nu chu Wendi Marvanne a ni. Trinity Hospital, Dallas, Texas-a a pian tirh chuan a'n tê na laileng khawp a, kg 1.86 chauhva rit niin kar thum zet chu Neonatal Intensive Care Unit (NICU)-ah enkawl a ni. NICU hi nausen piang hlimte uluk leh fimkhur lehzuala enkawlna hmun a ni.

Kum 2009 khan baptisma a chang a, Texas state, Plano khuaa The Branch Church-ah an chhungkuain an inkhawm thin. A nu Wendi hian kum 2008 khan cancer vangin a boralsan a, a kum leh 2009, kum 6 mi a nih laiin a nu hla duh ber 'Khawngaihna mak mawi leh duhawm' (Amazing Grace) a record a, youtube-ah upload niin entu pawh maktaduai chuang fe an awm. Film leh show thenkhatah a lo inlan tawh bawk.

High School kan zir lai khan Sir Hmingthana hovin devotion-ah 'Ho great thou art' kan sa thin a, kan sir chuan a sa ring thei hle! Khata tang khan he hla hi ka duh tan a, he hla ka ngaihthlak leh sak hi chuan Sir Hmingthana sa lai kha ka hre chhuah ziah thin. He ka hla duh em em hi Rhema chuan a lo sa ve reng mai a, a thiam ngei mai. A video ka dah e.


A nu leh pa nen
A nu nen
A nu na tuar lai kutah a vuan tlat a
A nu thlanah
A nu biak in ngainat berah a zai
Fort Hood Remambrance Ceremony-a a zai lai

23 December 2016

Thilpek ropui Rudolph

December thla zan boruak chu a vawt vin tûk tawh a, chutih lai chuan Chicago-a mi retheite chênna hmuna chêng, Robert L. May chu a apartment tukverh atangin rilru hah leh hrehawm ti takin a dak chhuak a. A rilru a nâ a, a ngaihtuahna a vak thui hle.

A fanu kum 4 mi Barbara chu a malchungah a thu a, a tap fap fap reng a. A nupui Evelyn chu a hma lawkin cancer natna avangin a thi a, chu chu an fanu neih chhun Barbara chuan a hrethiam thei lo. Ina lo haw leh mai turah a ngai a, a pa hnenah a nu lo haw loh chhan a zawt reng a. Chu chuan May  mittui a titla a ni. A fanu zawhna chuan a tilungngai a, thil tam tak a ngaihtuahin vanduai bika inhriain a thin pawh a rim hial a ni.

May te chhungkua hi New York-a cheng an ni a, a naupan lai chuan naupang pisil leh tê tak, taksa inthazo lo tak a ni a, hemi a nih avang hian infiamna pawh a ti thei lo va, naupang dangte hmuhsit leh tihduhdah pawh a tawk nasa hle. Kum 1929-a America rama economy tlakchhiat vak tum, Great Depression-ah khan May nu leh pate hausakna chu a tlachhia a, college a zir chhuah hnuah kum 1930 khan Chicago a pan a. A hmeichhe hmangaih tak Evelyn chu nupuiah nei a, Montgomery Ward-ah hlawh tlemte neiin ziaktu hna a thawk zui bawk.

Pathian malsawmna dawngin fanu an nei a, chumi hnu lawkah a nupui Evelyn chu cancer natnain a tlakbuak leh a, an hlimna hun a tawi deuh a ni. Evelyn-i cancer enkawl nan an sum khawl sa zawng zawng an hmang zo va, Chicago-a apartment pakhatah rethei takin khawvel an hmang a, kum 1938 Krismas hma lawk khan Evelyn chu a thi ta nghe nghe.

A nupui thi chu an pafain an tuar hle. May chuan a fanu thinlungah beiseina êng tuhsak a tum tlat a, tihlawm pawh a tum a, nimahsela, Krismas thilpek tur em pawh a leisak thei si lo.  Eng emaw tak tihsak a duh si a. Nasa takin a inngaihtuah a, a tawpah chuan thawnthu ziaha pek mai a tum ta a. May  ngaihtuahnaah chuan ramsa character hmanga thawnthu ziah a awm a, eng ramsa nge a hman ang, engtin nge a thawnthu a  kaltir ang tih erawh a ngaihtuah thiam mai lo.

Nasa taka a inngaihtuah hnuah May chuan a fanu ramsa ngainat em em sazuk character hmangin, ama chanchin angin thawnthu chu a din  chho ta a. Amah anga tê leh inthazo lo, sawngnawi leh pisil tak angin a din a, chu ramsa hmingah Rudolp a sa a, hnar lian tak mai a neihtir nghe nghe. A thawnthu ziah chu Krismas ni-a a fanu pek turin a zo fel ta.

Nimahsela, a thawnthu a la tawp mai lo.

Montgomery Ward-a general manager hnenah a lehkhabu chu print turin a keng a, ani'n a lo ngen angin copyright pawh pawisa tlemtein a hralh zui a. Wards chuan 'Rudolph, theRed-Nosed Reindeer' tih hming vuahin a buin an siam a, an dawra Krismas Putar lem rawn tlawhtute chu an lo pe zel a. Chuta tang chuan mite ngainat a hlawh chho ta a.

Kum 1946 khan Wards chuan Rudolp lehkhabu chu chu an print leh a, copy maktaduai 6 chuang teh meuh mai an hralh a. Chuti fakauva a hlawhtlin avangin, chumi kumah vek chuan publisher lian tak takte chuan lehkhabu version thara chhut turin Wards hnenah phalna (copyrights) lei an dil nasa mai a.

Nimahsela, thil mak leh thleng zen zen lo tak mai a lo thleng! Wards CEO thinlungah mi retheite hmangaihtu Pathian chuan hna a thawk a ni teh chék ang chu, Robert May hnenah chu lehkhabu hralh tla leh hlawhtling tak chu copyright an pe let leh ta vek mai a nih chu. Khawvel pumah lehkhabu hralh tla ber pawl a ni zui a. Robert May pawh chuan vanneihna leh hlawhtlinna chang chho zelin company thenkhat nen pawh an thawk dun a ni.

Kum 1941 khan Ward-a hnathawktu pakhat Virginia nen innei lehin ani nen hian fa 5 lai an nei a; an chhungkaw khawsak pawhin hma a sawn zel a, a fanu tawrhna avanga hun harsa tak tawka thawnthu a phuah hnuah chhungkaw hausa tak an lo ni ta a ni.

Nimahsela, a thawnthu chu a la tawp mai lo.

May-a nupuia unaupa JohnnyMarks chuan Rudolp thawnthu atangin hla a phuah a, chu chu zaithiam GeneAutry-a'n record-in kum 1949 khan 'Rudolph, the Red-Nosed Reindeer'tiin an tlangzarh a. A mak a makin a hlawhtling a, kum 1949 Krismas kar tluanin Billboard pop singles chart-ah 1-na a hauh tluan zak! Hemi kum hian copy maktaduai 2.5 hralhin, a vaia hralh zat hi maktaduai 25 lai a tling a, kum 1980 hma zawng khan khawvela hla record hralh hnem ber dawt a ni reng a ni.

Hlaa an siam hma kum 1948 khan Rudolp chu cartoon film anga siamin Max Fleischer chuan a produce a, ennawm chhuahna inah entir thin a ni. Kum 1950 atang khan DC Comics chuan comic bu angin kum tin an tichhuak a, kum 1962 thlengin bu 13 zet an tichhuak hman. Edition hrang hrang an tichhuak zui zel a ni.


An pafa tawrhna phenah, a fanu a hmangaihna thinlung chuan Robert May chu thawnthu a pe a, chu thawnthu chuan malsawmna tam takin a vur let awn  awn a, mi rethei tak, mi rethei chênna hmun cheng kha mi hlawhtling leh hausa a lo ni ta. Krismas-ah i fate tan eng nge i tihsak dawn? Chu chuan eng thil tha nge a thlen dawn le?

'Rudolph' lehkhabu kawm
'Rudolph' lehkhabu kawm, a ziaktu Robert L. May leh a fanu Barbara
Robert L. May (1905-1976)

Gene Audry-a'n 'Rudolph The Red-Nose Reindeer' hla a sak chu...


17 December 2016

Prof. R. Thangvunga

Nimin, December ni 16, 2016 khan kan zirtirtu, ka mi ngaihsan em em Prof. R. Thangvunga pension kan thlah a, MZU Mizo department atanga zirtirtu pension-a chhuak hmasa ber a ni. Amah hi November ni 4, 2014 (Thawhlehni)-a ka lehkhabu 'PINDAN KHAWHAR' min tlangzarhsaktu a ni a, chuvangin ka tan chuan a hlu lehzual a; a hova kan hun hman tam tak te ka ngaihtuah chhuak a, ka lung a tileng hle.

M.A.-ah semester hnih ngawt min zirtir a, M.Phil course work-ah min zirtirtu ber a ni bawk a, amah ka hriat chin avangin ka zirtirtu chuam a ni ka ti lo thei lo. Kan sir pakhatin a sawi fo thin chu, tum khat chu MZU Mizo Department-a HoD a nih laiin, office-a wire bung ilo vel hmanna awm tawh lo hi in sa lai a nih avangin mamawhna a awm takin tiin a hawn a, a tukah office-ah a rawn keng leh vek a. "Ka tã ni lo ka inah a awm a, zankhuain ka muthilh theih loh phah a..." a ti nia maw le!

Nikum, 2015-a MZU Mizo department-a zirlai thar lak tur entrance neihah sawi deuh laih a awm kha, tam tak chuan kan la hriain a rinawm. Khami chungchang kha chiang takin hre lo mah ila, a fair avang leh a dik vang zawk a ni. Mi thenkhat chu ni sela, mahni leh department mualpho aiin tiin a tira tling anga an tarlan ang khan an kal tlangpui mai tur a ni a; ani erawh chuan dikna avangin mualpho a ngam a, an tisual tih a hriat hnuah a siam tha a, a mualpho phah ta reng a nih kha. Mahse, thil awmzia hre chiangte erawh chuan amah an ngaihsan phah hle.

Kum hnih chhung HoD a nihna hnuaia zir ka nih avang leh, kum hnih zet a zirtirna lo dawngtu ka nih avangin a dikzia leh a rinawmzia ka hre chiang em em a; ani ang hi ka la hmu tam lo ngawt mai. Subject har apiang a la emaw tih mai tur a ni; a zirlaite zingah a subject awl ti an awm ngai pawh ka hre lo. Zirlaibu leh lehkhabu dang en lem lovin class room-ah chuan min zirtir par par thei a, a kuma kum zantin maia kan zir tlut tlut pawha kan hriat hleih theih loh hi a thawnthu sawi par par thei a, a hriat dan hi pui tak a ni.

Philosophy lampang a tuipui em em a, Plato, Aristotle, Socrates, Thales etc. te hre hneh per per tak a ni. Literature lamah lah chuti bawk! A thusawi kar lakah hian "John Milton-a 'Lost Paradise'-ah chuan..." tih ang reng te, Matthew Arnold, Shakespeare tih angreng te chu lehkhabu chhiar nawn ngai tawh lova hre tak hi a ni tawp. Literary critic, poet etc kilkhawr tak tak thlengin a hre em em ringawt mai a, a thusawi tifiah leh tichiang turin tlachawp deuh pawhin a sawi thei nghal zel. Linguistic a ni emaw, Theology a ni emaw, history a ni emaw, ka ngaihdanah chuan a master vek!

Exam, test & assignment paper hi en uluk thei tak a ni! Amahah chuan dik chu dik, dik lo chu dik lo a ni mai. Assignment phek 20 vel pawhin ziak ila, thumal (word) khat tihdik loh pawh a thai bial kalh kalh peih. A thiamah chuan mark a ren lo nasa a, thiam lote chuan mark an hmu tlem thei hle thung! Exam dawnah hian suggestion hi min pe a; a fing thiam bawk a, zirlai zawng zawng zir vek loh theih loh hian suggestion min pe thiam nia.

Class-ah tumah a hau ngai lo. A zirtir laiin lo muthlu lawp lawp awm pawh ni se, a hau ngai chuang lo. A zirtir ngaiin a zirtir mawp mawp mai a ni. Pa uang ve thei tak leh fiamthu duh ve tak mai hi a nia. A thusawi tifiah turin practical-a han beih zauh te hi a chîng reuh a; han nuih dar dar châng te kan nei thin. A lehkhabu ziak leh lehlinte hian zirlaibu-a hman a hlawh viau. A bikin literature zirlaite leh tuipuitute tan chuan mi hlu a ni. Vanghmun chhuak Pu Vungtea hnen atangin ka hriat ngai loh tam tak ka hre thar a, ka tan chuan a hlu thlawt. Amah a dik em avangin, zirlai piah lamah pawh zirtirtu ropui tak a ni ka ti lo thei lo a ni.

A chanchin sawi tur tam tak ka hria a, ka tawn ngei leh mi sawi ka hriat te a ni hlawm. UK (Upper Kanan) Presbyterian Kohhran-ah Kohhran Upa a ni mek a, a nupui leh a fanute pathum nen an khawsa mek a ni. A fate pathum pawh zirnaa mi hlawhtling tak tak vek an ni a; "pawl khat an zir atangin vawi khat mah ABC pawh ka zirtir ngai lo" a ti. Chuti chunga mi hlawhtling taka an chhuak thei hi, puitlin a zirtir dan hi turu leh namailo tak a ni tih loh rual a ni lo. Puanthui thiam tak, kuthnathawh ngaisang tak a ni bawk. A chanchin hi sawi tur a tam khawp ang.

Ka zirtirtu chuam, ka ngaihsan em em hi rei tak dam sela, thuziak lamah pawh nasa lehzualin inhmang sela ka ti — Mizo zingah mi ropui leh thiam tam zawk an chhuah theih nan. A pianna hmun hi hei aiin thlang lehzual sela chuan, T.S. Eliot-a te hming tlarnaah chuan a tel ve ngei ka ring. Ka sawi uar lo.


13 December 2016

T.S. Eliot leh plagiarism

Tunlaiin plagiarism kan khel nasa hle mai. Plagiarism hi mi thu leh hla mahni thu leh hla anga chhuah te, mi thu leh hla a phuahtu tar lang lova chhuah chhawn te a ni ringawt lo va, mi ngaihdan (idea & expression) lo hman te, min hmanrua (data & information) lak khawm sa lo hman ve ringawt te, mi thu leh hla tlar lo hman hawh ve ringawt te pawh hi plagiarism vek a ni; a neitu leh phuahtu phalna lova thu leh hla lo lehlin ve ngawt te pawh hi a ni ang chu.

School of Humanities-ina an zawm ber, Modern Language Committee (MLA) phei chuan an han duh strict khawp a; source/reference dah thlap pawhin mi thu leh hla chhuahchhawn hian plagiarism a nih theih dan a la awm leh tumhrang a, dah dan tur kalhmang a awm dim diam a, mahni thuziak chenin a lo rûk (plagiarise) theih a nih chu maw le! Êm em lutuk chuan. A pawm dan tawk thiam a ngai a nih hi! Chutih rual chuan copyright awm lo, a duh apiangin an hman chhawn theih a awm ve bawk a. Fair use, public domain etc. a awm duah mai!

Kum zabi 20-naa literature lama criticism bung thar rawn kaia, 'new criticism', 'death of the author' etc. te rawn chawi lartu, English poet & critic hmingthang tak T.S. Eliot (1888–1965) pawh kha plagiarism lakah a fihlim bik lo nia sawi a ni thin. Kum 1922-a a poetry tihchhuah 'The Waste Land' kha American poet, Keats of Kentucky an tih hial, lehkhabu 36 leh poetry 1500 chuang phuahtu Madison Cawein (1865–1914)-a poem 'Waste Land' nen sawi zawm a ni thin [NB: Eliot-a 'The Waste Land' hi IGNOU MA English zirlaibu-ah a tel nghe nghe].

Cawein hian a thih hma lawk kum 1913 January thla khan American poet ve tho Ezra Pound [Ezra Pound nupui Dorothy Shakespear hi British poet W.B. Yeats-a bialnu hlui a ni ve tlat] chanchinbu enkawl Chicago magazine 'Poetry'-ah 'Waste Land' chu a tichhuak a. Hei hi kum 1922-a T.S. Eliot-a'n 'The Waste Land' a tihchhuah nen a lo inang teh kher a ni ang chu, kum 1995 khan Canadian mi Robert Ian Scott chuan amah Eliot pawhin thu leh hla a lo thawh fona chanchinbu 'The Times Literary Supplement'-ah a rawn sawi lang ta a ni.

T.S. Eliot hian kum 1920 khan a essay pakhat 'The Sacred Wood: Essays on Poetry and Criticism'-ah chuan "Immature poets imitate; mature poets steal..." [tawi nalh taka letling turin ka tawngkam thiamin a phak lo] tih tawngkam a lo chhep tawh a, kum 1948-ah Nobel Prize (Literature) te hial lo dawng mah se, scholar leh critic tam tak chuan an ngaithei lo va, English critic F.W. Bateson phei chuan kum 1968 April thla khan 'The Journal of General Education' [Vol. 20, No. 1]-ah 'T.S. Elliot: The Poetry of Pseudo-Learning' tih essay dengkhawng tak chu phek 14 zeta thui a ziak nghe nghe.

Hemi hnu lawk 1996 khan English journalist Bevis Hillier pawhin London kar tin chanchinbu 'The Spectator'-ah Cawein-a poem 'Cup of comus : fact and fancy' tih leh T.S. Eliot-a poetry pakhat 'The Love Song of J. Alfred Prufrock' inanna a rawn thai lang leh thuai thuai bawk. Bevis Hillier hian 'Cup of comus : fact and fancy' tlar 10-11-na '...come and go/Around its ancient portico' tih leh, 'The Love Song of J. Alfred Prufrock' tlar 19-20-na '...come and go/Talking of Michelangelo' tih chu a rawn tar chhuak a ni.

He a thu chheh "Immature poets imitate; mature poets steal..." tih taka pawh hi an han chhui thui leh zel a. Eliot-a'n he tawngkam a hman hma kum 1892 June thla khan English mi W.H. Davenport Adams chuan 'The Gentleman's Magazine' [Vol. 272]-ah 'Imitators and Plagiarists' tih article a lo chhuah tawh am chutah chuan '...That great poets imitate and improve, whereas small ones steal and spoil' tih thu a lo chhep daih tawh a lo ni. Eliot-a thu leh hlate chu kan la zir tak ang tluk tluk si-a aw!


Mi'n hahthikula an beih hnêp, hahdam taka lo ta neih hi a rilru natthlakin a uiawm zual a, chìn lohvah a tha hle. Chutih rualin, mi changkang leh fing zawkte plagiarism teh fir anga kan inteh chuan kan inteh tling lo zo vang tih a hlauhawm a, a chintawk hriata thliar thiam pawh a tha hle bawk, tih chu — mi lo zir hah hnêpna thuziak hrang hrang chhiara la khawmin ka rawn ziak ve a ni e.


10 December 2016

Rap game-ah ka rawn ding chhuak

Tunlai Lilzo a lar chho khawp mai a, kei ka lo ngaithla tam lutuk lo va; thiante'n an ngaihthlak nin theih loh leh zinkawng tluana an ngaihthlak tlut tlut pawhin ka lo uksak lutuk lem lo va. Nimahsela, Mizo rap hrim hrim hi ka ngaihthlak duh zawng a nih ve tlat avangin, a rual pawl tawk lek chuan ka ngaithla thung. Chuti fakauva ka duh em em leh ka ngaihsan em em ka hre lo va, ka ngei leh ka ngaihnep pawh ka hre hek lo. A hla zingah chuan 'Pialralah' tih kha ka duh ber; ve tlat mai a!

AZZ atang tawha Mizo rap ngaithla nasa ka ni a, kan thenawmte'n tape an nei a, AZZ an play thin a, chuta tanga ngaithla tan leh ngaithla nasa ka ni nghe nghe. 'AZZ' lampum te kha kan inrinsiak nasa thin a, 'Aizawl Zuangtui' tihna a ni awm e. An hlate kha ka thiam chhuak deuh vek. 'I lam ang aw' tih te kha ka van duh tak em! Tun thleng pawh hian ka la duh. An inthen darh hnua Henry leh Ramthianga zai thlengin ka ngainat phah.

Vincy hi hman ata tawh tun thlenga ka duh tawp theih loh a ni. A chhan nia ka rin chu, a hla-ah a âng a, a inbunruak tak meuh meuh a; a hringnun a pho chhuak a, society ziarang a tar lang a, tumah a khak hreh lo va, a music mawi nen etc... Thlangsappui chhamtu lar Eminem ka duh chhan a ni. Eminem hi chu a puak ve thak alawm tiraw u?! Thawkkhat laia Vincy a pianthar zawka a album siam kha ka ngaithla nasa a, hla pawh ka thiam chhuak deuh vek nghe nghe. Ani hi chu a tanin ka tan tawp.

Chhim lam atangin 'RD and the 3 Rappers' an rawn inlar leh a! A duha ka'n duh hlawm vet vet zia kha aw... 'Chun leh Zua' (tih em ni a thupui khah) kha ka duh ber. Thiante inah ka kal a, an hla thu hi lehkhapuanah ka lakai a, ka thiam chhuak vek. 'Aw Current' 'Ngaite hip hip hip' te kha ka duh zual bawk. Anmahni atangin alawm Padma Shree Pu R.K. Lalhluna kha ka hmelhriat teh daih!

Johny-a hla thu pakhat 'Kahhlum tumin min veh, Lalpa min tanpui rawh' tih kha tun thlengin Mizo rapper ngaisang lo hrim hrimte'n deusawh nan an la hmang chhunzawm zel a! Keiin kha a rap kha ka lo duh vei nen. Hla chhamah te chuan a duh duh hmang ang hmiang, a duh duh sawi ang hmiang ka ti mai a. 'Sualna nei lo chuan min rawn deng rawh se' tiha 'Min hek chhe mek min hek chhe mek' tih lai te kha ka van duh tak! Rhyme um luata inhne rem lo deuh deuh dahkhawm ang kha a ni ve lo tlat.

Reubena leh a thiante, McKings kha ka duh em em bawk. An hlathute hi Vincy-a hlathute angin ngaihnawm lem lo mah se, an music video a hmuhnawm ve hrim hrim a! A bikin Reubena hi rap thiam ka ti a, RDi (aka Ladylicious) nena 'BOLD/Kan rawn ding chhuak' an sak te kha tun thlengin ka la ngaithla fo mai. Kum 2007 khan kan khuaah ka awm a, ka thianpa Lawma Aizawla lehkha zir a lo haw khan, "Rap lampang music video lar thar a awm em?" tiin ka lo zawt chawt a. Reubena te rap 'Kan rawn ding chhuak' tih a lar thu te min hrilh luam a ni.

Kumin kum laihawl vel atanga Lilzo rawn lar chhuak ta hi chu, cyclone ang maiin Zoram min nuai chho ta a nih hi. Kan nau RickyDrac rawn lar chho mek pawh a rawn hliahkhuh titih ta maiin ka hre nghe nghe. Lilzo hla miin an duh chhan an sawi hian, a hlaah midang a sawisel vak vak lo tih hi an sawi tel deuh zel. Kei ka tehnaah chuan a hla thu hi a pawimawh tehchiam lo, rap-ah chuan. Music leh a chhamtu chham chhuah dan te,an chham thlûk leh an chezia te hian min lêm zawk mah thin. Phun se se rap erawh ka ngaina lo ve.

Thawk khat lai McKings hnua G'Affiliate, SORA Family, Vuantea etc. an rawn lar chhuah vak pawh khan TV lamah ka ngaithla nasa. Ka duh em em zel mai lehnghal a. Michael M. Sailo pawh hi rap thiam chu ka tia, mahse, muangchanga English-a thusawi pawh dictionary tel lova hrethiam hleithei lo tan chuan English-a rap hi chu âtchilh a har. Tichuan, tun hnua 'Boyz of God' 'Triau Trackz' 'Flair Mizo' thlenga duh em em thei zel mai kha ka nia; kan rapper-te nungchang hi ka hre lo va, mahse, ka deusawh ngai lo.

Kan rapper-te hi an mimal nunah, khawtlang leh veng chhungah an fakawmin an chhuanawm em em loh a ni maithei. Khawi emaw laia buaina siam ching leh sual ve thawkhat an lo ni maithei bawk. Kei chuan zaithiam ka ngaihsante hi an mimal nun atanga ngaisanga ngaisang lo ka ni lo, an zaithiam leh thiam loh atangin ngaihsan tur ka teh thin. Nitin zantina rui reng pawh ni se, a professional line-a a master chuan ka ngaisang tho. Mimal nun ngaihsan lam hi thu hran daih, tehfung hran daih niin ka hria. Thiam lo chung chung leh thiam tak chung thleng pawha hla thu rhyme, alliteration, wordplay mawi tak taka an rawn daha an rawn rem khawm thin hi ka hlut em em chhan pakhat a ni.

Eng pawh ni se, Vincy te hi chu hman atang tawha tun thlengin, kum 10 chuang teh meuh mai an lo lar tawh a. A ngainate chuan kan ngaina bang lo va, drugs addict leh misual awm tha duh lo a nih lai pawhin kan ngaisang reng a nih kha. Tunah Lilzo a rawn lar ve leh ta! A lar thu-ah chuan a lar vet vet teh e. Naupang thlengin a fan a, naupang zan mu thangharh te pawhin "Anu, Lilzo" an ti hlawl zel nia! Mr. Vincy te anga a daih rei leh rei loh erawh chu, kan thlir zel a ni ang chu.