10 January 2015

Damdep-II Mizote'n chhan an ngai e!

January ni 6-8, 2015-a Vathuampui khuaa Pang Zirlai Pawl General Conference hmanpuiin MSU General Headquarters aiawhin General Secretary Lalremruata Chhangte hovin kan va kal ve a. He inkhawmpui hmanga lo kal, Damdep-II PZP leh YMA hruaitute chuan an khaw harsatna tawh hrang hrangte chu a hmun ngeia ena hmuhpuia hma lakpui turin min tahawh ngawih ngawih a, hun chêp tak karah Vathuampui atanga Damdep-II khua, km 100 dawna hla chu MSU chuan kan va tlawh a; an khawtlang hruaitu hrang hrang — VC, YMA, MHIP, YLA, PZP leh zirtirtute’n min lo hmuak a, ruai an lo siam hial a ni.

Damdep-II dinhmun
Damdep-II hi Lawngtlai atanga kilometre 159-a hla, Chakma Autonomous District Council huam chhunga awm, Mizoram chhim tawp hnai taka Mizo hlang chênna khua a ni. A khaw bul ve veah Damdep-I leh Damdep-III a awm a, chu chu Chakma chenna a ni. In 93 awmin mihring 500 vel an awm. Damdep-II ah in 200 vel awmin Damdep-III ah in 50 vel a awm bawk.

He khuaah hian VC member 5 an awm a, YMA, MHIP, YLA leh PZP (Pang Zirlai Pawl) an ding a; YMA Section hnih — Taitesena Section leh Vanapa Section-ah an inthen. Congress leh MNF party an awm a, kohhran lamah BCM, UPC (NEI) leh Presbyterian kohhran a awm a ni.

He khua hi kum 1948-a din a ni a; hetih lai hian ‘Damdep’ tih hming a pu a. Saisih khuaa Pang lal Chhuahchhuna’n a awp a ni. Hetih lai hian a khaw chhehvelah Chakma an la awm lo niin an khawtlang hruaitute’n an sawi. Kum 1966-a Mizoram a buai khan CRP ho an lut a, khua an sawi khawm avangin khaw ram a ni ta a. Ram buai a ziaawm hnuah kum 1971-ah Sumtuahleia hovin he khua hi din thar leh a ni a, mei mit lovin a ding chho ta a ni.

Tunah hian a bialtu MLA chu minister BD Chakma a ni a, CADC-ah Jarul Devasura Constituency-ah awmin bialtu MDC chu Purna Moni Chakma a ni. Primary School pakhat leh Middle School pakhat a awm a, Pang hnam chênna a ni.

Harsatna an tawhte
Kawng hrang hrangah harsatna an tâwk nasa takzet a; zirna lamah te, khawtlang hmasawnna kawngah leh thil dang dangah harsatna an tâwk nasa hle. An khaw awmna a hlat avang te, inbiakpawhna that loh avang te leh CADC hnam dang rorelna biala awm an nih avang tein harsatna an tawhte chu chhantu mumal nei lovin an tuar tlawk tlawk thin.

Zirna kawngah
Damdep-II khuaah hian Primary School leh Middle School pakhat ve ve an nei a. A changtlung lo hle. Primary School hi kum 2003-a cheng nuai 1.8 sênga sak, a chung rangva, a bang dap hmanga sak a ni a, a chhuat atan lei a ring a. A in hi a hlui tawh hle a, a âwn bawi tawh a, fur tam a dâwl tawh lovang. Han en mai chuan bawng in ni awm tak a ni.

Middle School pawh hi a hlui tawh hle a, Primary School ang thovin dap leh rangva hmanga sak, a chhuat lei tho a ni. Zirlai 50 vel awmin zirtirtu pathum an awm a, an headmaster, Mamit lam chhuak chu a nghet awmchhun a ni. Kum 10 chuang zet chu Hindi teacher an nei tawh lo! Sikul bang a pawpin a kau nasa hle a, hnatlangin sikul an siamtha thin. Fur ruahtui tam lai chuan sikul naupangin sikul an kai ngam ngai lo. A bang a kaw heu huau a, naupang thenkhat chu kawngka nen an duhna zawk zawkah an chhuak mai thin niin an zirtirtu pakhat chuan a sawi! Heng sikul pahnih classroom-ah te hian thutthleng leh dawhkan a awm lo bawk! Heng sikulte hi bialtu MDC a nih laiin BD Chakma chuan a lo tlawh tawh a, a chhiat em avangin ‘luah tawh suh u’ tiin a lo hrilh tawh nghe nghe.

Pawl 8 hi middle section lamah a bet tawh a, mahse, Damdep Middle School-ah chuan pawl 7 thleng a zir theih! Pawl 8 classroom tur a awm loh avangin tun thleng hian pawl 8 zir tur an la la thei lo. An zirtirtu pakhat chuan, mi tam takin pawl 8 certificate an dil thin thu a sawi a, an pêk theih loh avanga hrehawm an tih thin thu a sawi bawk. Zirlaite chuan pawl 8 atanga a chung lam zawng chu hmun dangah an zir a, khawsak harsa tê tê an nih avangin, hmun danga pawl 8 zira school uniform zawng zawng nena thlak a ngai thin chu an tân a hautak hle a ni. An khaw mi, hmun danga zirlai awm hi mi 50 vel niin an sawi.

Khawtlang hmasawnna kawngah
CADC hi Chakma rorelna hmun a nih avang leh, Damdep-II hi Mizo chênna hmun a nih avangin khawtlang hmasawnna tur kawng hrang hrangah harsatna an tâwk nasa hle niin a lang a, kawng tam takah an khawtlang hmasawnna tur danchah niin an khawtlang hruaitute chuan an sawi.

Kum 1948-a he khua din a nih atangin Damdep hming a pu char char a, a khaw bula khaw pahnih a awm hnuah Damdep-II hming puttir a ni. Tun hnaiah a khaw mipuite râwn hauh lovin ‘Damdep-II’ khaw hming chu ‘New Jognasuri’ tia thlaksak an ni! Hei hi an khaw mipuite’n an duh lo hle a, anmahni’n an sikul, pawl hrang hrang leh thil dang dangah Damdep-II la inti reng mah se, sawrkar thil leh official-ah chuan ‘New Jognasuri’ tih a ni vek tawh a ni.

An khaw daiah hetiang hian a intar a:

MINISTRY OF POWER, GOVERNMENT OF INDIA

He khua hi Ministry of Power, Government of India hmalâkna, Rajiv Gandhi Grameen Vidyutikaran Yojana (RGGVY) hmanga electric êng pek a ni.

This village is electrified under Rajiv Gandhi Grameen Vidyutikaran Yojana (RGGVY), of the Ministry of Power, Government of India.

Khua/Village : Damdep-II

An khaw tawntirhah hei hi târ ni mah se, an khuaah vawi khat mah mumalin electric current a la êng lo! An khaw chhûngah ban an la phun kim lo va, an phun chin chinah hrui zam a ni. Transformer bun a ni tawh a, tun hnaiah transformer test nan an êng zawk a, chu bakah chu khuaa electric hrui a luh hnu kum hnih chhûngin vawi khat mah an la êng lo a ni.

An khaw tâna hmasawnna kal tur tam tak chu Chakma khaw tân an divert thin niin an sawi bawk. An khua atanga km 5 velah Boraituli khua a awm a, Chakma chenna niin in 30 vel a awm. He khuaah hian Primary School tha tak pahnih a ding a; an khaw dai ramhnuaiah sikul pakhat chu nikum, 2014 khan cheng nuai 28 sêngin RCC hmanga sak a ni bawk. Luah a ni lo va, hnimin a bâwm khat vek tawh a, a sikul sakna hmanrua tam tak a bo tawh bawk. Hei pawh hi Damdep-II khaw tâna sum lo kal tur, an divert-na niin an sawi bawk. An khawtlang tangrual chuan an khaw hmasawnna tur proposal an siam a, chungte pawh chu an divert-sak zel a ni.

An mamawh ngawih ngawih an sawi te
Tui an harsa hle. An khaw chhehvelah tui hnâ lak tur a awm lo va, PHE lam atanga tui lâk tur ngaihtuaha an lo kal pawhin tui hnâ a awm miau loh avangin tui lakna a awm thei lo va; anni chuan, fur ruahtui khawlna tur sintex an duh ber a; in tinin sintex an duh ngawih ngawih a, thal laiin an mangang thei hle a ni.

An beisei ni si, an beisei ngam loh chu CADC rorel khawlah Mizo aiawh seat khat tal awm thei se an duh hle. Tar lan tâk angin an khawtlang hmasawnna tur tam tak divert a ni a, an proposal siamte chu a thlen tur ang a thleng thei lo va, an aiawha rorelna khawla ding thei tur Mizopa an duh em em a ni.

Tin, an khuaah hian RD Block thuthmun awm thei se an duh hle bawk. Chawngte RD Block hi block hniha then tum a ni tih an hria a, block khat chu an khuaah awm thei se an duh takzet. RD Block thuthmun an nih chuan kawng tam takah an khuain hma an sawn phah ang a, an khaw mihring leh in pawh a lo pun zel an beisei.

Sikul zirtirtu an mamawh a, hindi zirtirtu phei chu a rang lama ngaihtuahsak an ngai hle. Tin, an middle school hi fur hnih khat bak daih tur a ni tawh lo va, sikul in chhiat avanga sikul naupangin fur leh ruahtui tlak laia sikul an kal ngam lo ringawt mai te pawh hi thil runthlak tak a tling. An primary school phei chu a âwn bawih tawh a, thianho tangruala nemthlûk mai theih tur angin a lang. Chutih laia an khaw chhehvel Chakma in tlemte, mihring tlemte chennaa luah mang hlei loh tur sikul building tha tak tak an sa zel hian ngaihtuahna a tithui takzet a ni.

Eng emaw changa haw hawa Chakma han nawr mai leh mai thin te hi anni chuan tul an ti vak lo va, Chakma rorelnaa awm an nih avangin an tan a that vak loh thu an sawi bawk. An duhthusam pakhat chu, Mizoram pum huap tlawmngai pawl intelkhawm, NGO Co-Ordination Committee hian team dinin an khua tlawh se, an khaw harsatnate chu a hmun ngeiah hmuhpuiin zir chiang ve se an ti ngawih ngawih bawk.

An khawtlang hruaitu pakhat chuan, “CADC area-ah hian Chakma chhungkua, vote nei lo hi 1000 chuang an awm a; hengte hi remchang hmasa berah roll-ah an thun ka ring. Keini erawh Bangladesh atanga kan chipui lo lut in hnih khat lek an awm pawhin an hre leh em em si,” tiin a sawi. CADC area-ah hian YCA hian Mizote hnenah in leh ram hralh an khap mek niin an sawi.

Harsatna an tawhin inbiakpawhna an that loh avangin thlenna turah an thlen thei thin lo va, Chakma chênna kara chêng an nih avang leh an rorelna hnuaia awm an nih avangin an harsatna thlente lahin awmzia a nei hlei thei lo. Aizawl thleng turin cheng 2000 vel an sên a ngai a (updown cheng 4000!), anni ang khaw tê, mi harsa tak tak tân chuan an khawtlang leh mimal thila Mizoram khawpui ber zin chu thil harsa tak a ni bawk si a. Chuvangin Mizoram sawrkar hian a ngaihsaka CADC area-a Mizo khua awmte dinhmun diktak hi a hriatchian a ngai em em a ni.

Damdep-II khaw te reuh têa chêng mi tlemte te hian he khua hi an chhuahsan chuan Chakma luah tur vek a ni tih an hria a, harsa tak chungin an la hum hram hram a ni. Chhantu an ngai a, puih an tul takzet e!

HLIMTHLA THENKHAT
Damdep-II Primary School

An office pawn lam!

A âwn bawih tawh!

Damdep-II Middle School

An classroom chhung!

Luah loh Chakma sikul ve thung!

Ramhnuaiah a awm a, a bula in dingte hi office leh quarter atana sak ni awm tak a ni; a enga mah hi luah a ni lo.

17 December 2014

PINDAN KHAWHAR THAWNTHU DAHKHAM PAKHATNA 'KA NU ȚAWNGȚAINA' BIHCHIANNA

-Lalhmingsanga,
I Sem. BA (Mizo), Mizoram University

Kum 1994 atanga he thawnthu hi inmung chhovin kum 2004 vel thleng a awhin a rinawm. Amaherawhchu, a changtupa hi '97-ah hian Middle School a kai tawhin a hriat theih a. High School hi Aizawl-ah a kal a, a hun chhutin mobile phone lo lang leh a thian High School kalte'n an lek sup sup tawh hi a awm lo deuh.

A ziaktu tawnhriat tak tak a ni em? tih leh, thil thleng tak tak a ni em? tih chu kan hre lo va. Mahse, thil thleng tak tak behchhana he thawnthu hi din a ni si. Historical Novel a ni em tih erawh mithiam zawkte sawiah ka dah.

A thawnthu tlangpui chu mipa naupang pakhat nundan chanchin, kum 1996-a Manipur-a chi leh chi buaina avanga chhungkaw inthendarh, an inhmuhkhawm leh hnua Mizoram-a rawn pem ta a ni. Tichuan, a duhthusamte nei ve thei dawn taa a lan hnuah a nu a â a, a pa a boral bawk a. Aizawl-a lehkhazira a awm chu thian tha tak Sawma leh Kimtei te unau a chhar a. A hlim vei nen a nu chu a buai a zual a, a fapa bula awm turin an rawn hruai ta a. TNT-a Pangpar Huan-a dah a tum lai mekin Kimtei'n "I nu chu Pangpar Huan-ah dah i tum a maw?" tia mak ti taka a zawhna chu chhang turin thutlukna diktak a siam ta a ni.

A plot hi organic plot ni ngeiin a lang a. Thil thlengte hi a changtute nena inmil tak tak niin thil thleng tak tak a ang hle. Chu bakah complex plot kan ti thei bawk ang. Dinhmun leh suangtuahna inthlak thut thut kan hmu nual a ni.

Characterization chungchangah a ziaktu hi a thiam hle a. Hringnun a hmu chiang a, diktakin hetianga a changtute duang tur hi chuan eng emaw tak chu lo paltlang ve tawh nih a ngaiin ka hria. Mi naran ve maiin hringnun intlansiakna a zawh dan leh chuta harsatna a tawh dan chanchin a ni a. Khawvel ngaihah hlawhtlinna ropui a hawn lo va, mahse, khawvel mi leh mifing zawk nia kan ngaih Sap hote pawhin an hmuh hmaih NU HMANGAIHNA a hre chiang a. He khawvel thildang zawng zawng ai leh a ngaihzawn ruk Kimtei ai pawha a thlang ta kha CHARATER tha a va ni em! Chawimawina nopui dawmtira pasalthate an ban thin Tawlhloh puan ban tlak a ni.

Tin, he thawnthu tawia thil thleng langsar leh a changtupa ber buaina ber hi pawn lam thil aiin rilru leh thinlung lam indona a nih ber avangin Psycological Novel huangah pawh a khung theih ang. A rilru mangangin chemtea a kut a zai maite hi a demawm loh hle a ni. "...lungchhiaa tap thawm chu rimawi a ni zawk a, mite min tawrhpuina (tuarpuina) chuan min tilungchhe sauh mah se, kan hun tawn hi a lungngaihthlak a ni tih tar langtu an nih avangin KA LAWM A NI." He lai thu hi chhiar nawn chhiar nawn teh, a dikzia i hre pha lo a nih chuan i laina hnai tak ruang i la kil lo a ni ngei ang.

Beibei loh taka vai thirchhe zawng a lo lang ve hian vai kan tihte'n Mizoram an luhchhuah hneh tawhzia leh awm lohna ram a hlei an nei tawh lohzia min hrilh mawlh mawlh a ni.

'Nitin' tih hi vawi hnih a awm a, NI TIN tiin vawi khat (p53). 'Ni tin' tih hi a dik zawkah ka ngai. Phek 49-naa 'second polar' hi 'second hand polar' a nih a rinawm. Phek 26-naa 'kohhran leh khawtlangah pawisa CHAWI tur...' tih hi 'thawh tur' tih atan a tha mang e. Phek 23-a a nu nena fanghma an inbun hi fanghma tuai a har a hlawi bawk hi a nih a rinawm a, mahse fanghma tai an inbun ta zawk a. p53 para 3naa ' motor-ah ka nu a rawn hruai thla a' tih hi chu Zosapthara pawhin heti em hi chuan a chhep sual awm lo ve.

Thil dik deuh deuh ka chhiar laia keima nun ngei ka thlir let a, ka hlim ruk veng vengna te a awm. Tin, Kaphleia ep chiahin thingtlang lam aiin khawpui nun a rawn fak zawk hle a, chu chu a takin Sawmate chhungkua atangin kan hmu thei. Kimtei hi a changtupa tan Vantirhkoh tluk a ni a. Drama chu ni se GOOD ANGEL a ni ngei ang. Family love leh Brotherly love (Chhungkaw inhmangaihna leh thian inhmangaihna) hi he Thawnthu MAJOR THEME a ni tiin sawi ila, kan thelh nasa lutuk lo vang.

"Keia tan erawh nun hi DAHKHAM ang a ni tawh a." He thu hi chip fe tham a tling.

"Ngaihzawng ka nei ngai lo va, Aizawl-a ka awm chuan ka nei ve tawh ang, ka ti rilru a." Thingtlang lam atanga Aizawla lehkha zira awm turte rilrua awm ngei thin a nih hmel hlein ka hmu.

Eng pawh ni se, duhtawk phawt teh ang. Sawi sual leh sawi thelh fe fe kan nei a nih pawhin a ZIAKTU hriatthiamna ka ngen e.



08 November 2014

Pindan Khawhar thlirlawkna

PINDAN KHAWHAR
Genre : Short Stories
Author : T.S. Khupchong (K.C. Lalthansanga)
Phek         : 250
A man : Rs. 150
Preview-tu : Lalrammawia Ngente


T.S. Khupchong lehkhabu 5-na ‘Pindan Khawhar’ hi thawnthu tawi ngaihnawm tak tak dah khawmna a ni a. A lehkhabu ziahte chu — Hmangaihna Tuboh (2009), Nun Tihlimtu-I (2012), Chhum Dum Kara Chhemdam Thli (2013), Nun Tihlimtu-II (2014) leh Pindan Khawhar (2014) te niin heng bakah hian a thiante nena thawh khawma lehkhabu buatsaih ‘Mi Anglo Sulhnu’ (2011) tihchhuah a ni bawk.

He lehkhabuah hian thawnthu tawi chi hrang — Ka Nu Tawngtaina, Thirdeng Fanu, Pu Thanghumate Chhungkua, Khaw Mawi Kawng, August Ânchhia, H.No. A1/8, Bangla’ Banger, The Adventures of Pu Lianlura leh Tawnmang Thawnthu a awm.

Thawnthu puitling hi chu kan nei nual tawh a, kan tlakchham tak thawnthu tawi (short story) bu a lo chhuak hi lawmawm ka ti hle. Novel hi zau takin, zalen takin, duh lam lam hawiin a ziah mai theih a, ngaihtuah leh duh dan engkim a khung tel vek theih laiin Thawnthu Tawi (Short Story)-ah chuan a leng ve lo. Khat ámin, a thawnthua thil pawimawh kha a penhlelh pumpelha ziah a ngai a. Chuvang chuan thawnthu tawi hi ziah awlai lo tak a ni.

He lehkhabuah hian hringnun kawng hrang hranga ngaihnawm taka thlir a ni. Thawnthu ngaihnawmna leh hlutna chu ‘a ngaihnawm tur a ni’ tih hi a ni. TS-a hian a lehkhabuah hian thawnthu ngaihnawm tak tak, novel ang pawhin ziak ta se chhiar tlak tak tak tur a dah nual a. Thawnthu thiam taka sawiin thutak leh phuahchawp inphan chiatin a thawnthute hi a duang a, a zavai hian thawnthu a tling kher chhap e.

A lehkhabu kawm hnung lamah hetiang hian a ziak a: ‘Ka pindan khawharah thil nung pathum a awm a: Ka taksa, ka sana leh ka bati chu. Heng thil nung pathumte hi engtikah emaw chuan an zain a lo tawp ang a, chu pindan chu luahtu awm lo, tuma tlawh pawh loh pindan a lo ni tawh ang. He lehkhabu tal hi chu mite thinlunga nunna nei ni sela, thil nung pathumte chuan he pindan khawhar hi thlamuang takin an kalsan thei ni mai tur!’ tiin.

Ka Nu Tawngtaina hi tragic story a ni. A ziaktu hian an chhungkaw chunga thil thleng rapthlak tak a rawn sawi (narrate) chhawng nge ni a, a phuahchawp tih chhut zui vang vang a awl khawp mai/ Thenkhat chuan kan chhiar hunah TS-a te chhungkaw chanchin emaw kan ti ngeiin ka ring a. A lo ni a nih pawhin ziak thiam ka ti a, a lo ni lo a, a suangtuahna atanga a din a nih lek phei chuan thiam ka ti lehzual.

Thirdeng Fanu hi Zikpuii Pa ‘Silvarthangi’ (Chawkidar Fanu) kha ni lovin Milennium-i (Milte-i) a ni. He thawnthua pafa beiseina kan ziaktupain a hmehhmih dan hi a ngeiawmin thin a khei thlawt mai. He thawnthu chhunga politician rilru te, naupang dilchhut tawngkamte hi a hlu thlawt ka ti a, mihring nun chhungril phawrh chhuahna, khawtlang nun bihchianna a ni.

Pu Thanghuma te Chhhungkua pawh hi social satire tha tak a ni. Tunlaia kan buaipui em em ‘thil’-in chhungkua a tihbuai dan, changkang leh tunlai taka thawnthua rawn din a ni a. Pi Zalengi’n zawi sapa, “Ka rei...ka va han huphurh tak em!” a ti vawng vawng hian ngaihtuahna a hruai thui khawp mai.

Khaw Mawi Kawng thawnthu hi thawnthu awmze nei leh ril tak a ni. TS-a hian a changtute hmingah hian kan mihrang kal ta Biakliana leh C. Thuamluaia kha a thîk deuh em ni ang tih tur awmin ka hria. A changtupa Zema leh a changtunu Janet-i (Jaja tia an koh duat) te inkar thil hi kan Mizo love story kalphungah chuan a danglam pawl tak, short story tha a nihzia tilangtu niin ka hria. He thawnthua nula leh tlangval inhmangaihna chi thawnthu sei puia ziah tham a ni naa, ani ka nau TS-a hi chuan tawitein dawn tisei tak maiin a rawn ziak a. C. Thuamluaia ‘Engtin Awm Ta Zel Ang Maw?’ leh Lalzuithanga ‘Phira leh Ngurthanpari’ thawnthu ianga thawnthu tawp si, tawp si lo (open ending) a rawn hmang hi a tha kher mai.

August Ânchhia hi Hlimen Quarry chim rapthlak tak mai behchhana thawnthu tawi ngaihnawm tak a ni. Mizorama thil thleng rapthlak; Kawnpui daia bus accident rapthlak tak mai thleng behchhana titi leh thawnthu an phuah ang deuhva ziah; thutak leh phuahchawp inchawhpawlh, lungrun leh lungno kai chhuak zawng taka ziah a ni. A ziaktu hian he lai chu han sawi zau deuh se aw tih tur a bilh nuk a, a sawi zau lo hi thawnthu tawi ziarang tha a nihna a ni lawi si.

H.No. A1/8 (D) hi ngaihnawm ka tih zawng tak a ni. A thawnthu setting a changkang a, a tunlai a, social networking khawvel atanga hmangaihna mak lo piang chungchang a ni a, tragic ending, tragic story thawnthu tha em em a ni ti chauhvin ka’n sawi ang e.

Bangla’ Banger! hi music chungchang emaw ka ti hman a, mahse, a lo ni lo. Sal tan thu a ni a, a real (tak) em em bawk. Mizote’na kan thil tawn tawh chanchin behchhana ziah a ni a, a ngaihnawm kher mai. Ka chhiar lai chuan kan TS-a hi Bru helho zingah a lo tel ru ve khiau a ni lo maw? Nge, tlanna sum phuta an rukbo Mizo pa kha amah hi ni ang? tih ka ngaihtuah a. Bru hel zinga mi ni zawk awm hliah hliaha hriatna ka nei. Hei hian a thawnthu takzia a tichiang hle. Politics boruak pawh a pawlh ngaihnawm turin a rawn zep tel.

The Adventures of Pu Lianlura thawnthu hi TS-a zia rawn inlar chhuahna a ni ka ti. Comic story lam hi a thiam zawng tak a ni reng a, nuih tut tutna tur, thawnthu ngaihnawm leh tha tak a ni. TS-a fiamthu thawnthua chhiar tel ngei ka beisei em em thin ‘êk’ chungchang pawh he thawnthuah hi chuan a rawn inlar ta. Fiamthu thawnthu, ngaihtuahna ril tak atanga duan, a tuartu tana nuihzatthlak miah loh; a chhiartu tana nuihzatthlak tak si a ni.

Tawnmang Thawnthu hi a thawnthu dahkhawm hmawrbawkna a ni a. Tunlai tleirawl nun ngaihnawm leh hlimawm tak, lungchhiatthlak bawk siin a rawn pho chhuak a. Lungkham nei lo nun atangin lungkham tur a tam si zia te. Kan hnam nuna thil tha lo phawrh mualphona social satire chi khat bawk a ni. A ngaihnawm a, a hlimawm bawk.

TS Khupchong hian thawnthu tawi dahna lehkhabu dang ‘Chhum Dum Kara Chhemdam Thli’ tih chu a lo tichhuak tawh a, tuna mi erawh hi chu a dan a dang daih a, thawnthu tawi hlang hlak dah khawmna niin short story ze hrang hrang kan hmu a ni.

A thawnthu tawite hi open ending deuh vek a ni a, hei hi Mizote’n kan la hriat thiam chiah lo, mahse, literature huangah chuan an dah san em em si a ni. A thawnthu tawp hnua thawnthu la intan dawn chauh ang chi hi.

Tin, rin loh lama keuh thut (suspense) a siam thiam hle bawk. Hei hi a thawnthu tingaihnawmtu, a themthiamna pholangtu a ni a. An inbiakna tawngkam ang chite pawh a hun lai thawnthu milin a dah tha khawp mai a. Tawngkauchheh han chher danglam zauh pawh a thiam khawp mai.

Sawi tur tam tak a awm ang a, mahse, ka thiamnain a tlin loh bakah sawi vek sen a ni dawn hek lo. He ‘Pindan Khawhar’ hi a hulum ang a, a luahtu khawhar taka inngaihtuahna hun awm lo lekin a bengchheng ang tih ka hlau. A chhan chu he khawharna atanga thawnthu lo far chhuakte hi a hlu em a ni. Chuvangin TS Khupchonga hi ‘Pindan Khawhar’-ah hian khawsa reng se, inngaihtuahna tibuai turin nupuite hi nei lo law law mai se, thu leh hla lama thahnemngaite chuan kan duh zawk hial awm e.

Thu leh hla lama an hnu kan zui mek, raltiang rama chengte’n an ngaihhlut em em Short Story (Thawnthu Tawi) hi lo pung deuh deuh se, Mizo thu leh hla kil lumtu leh tihausatu lo ni zel se, chung zinga thing phur thahnem tak keuhtu ni zel turin TS Khupchong hi duhsakna sang ber ka hlan e.


14 October 2014

Pindan khawhar thuhmahruai

Pindan khawhar taka nun hman hi ka hringnuna bet tlat a ni a, chu chuan ka nun pawh eng emaw chen chu a tar lang âwm e. Tu dang mahin ka hringnun min rawn chaipuiin ka ring lo va, ka ni tin nun hman dan ngaihven ta viau an awmin ka ring hek lo. Ka awm leh awm lohvin mi dangte nunah awmzia a neih phâk ka ring lo va, ka nun atangin mite’n nun thar leh danglam bik an chhar chhuah ka ring hek lo. Ka pindan chu a khua a har a, a luahtu pawh keimah mai ka ni. Ka nun leh ka pindan chu a inzawm tlat a; tu’n an tlawhpawh zen zen lo va, a khua a har thin.

Hringnunah hian engkim mai hi risk a ni. Kan dam lohvin dam inbeiseiin damdawi kan ei a, chu chu risk a ni. Hlim avangin kan nui a, lungngaihin biangah mittui a luang a; a leh peka kan awm dan tur kan hriat loh avangin chu pawh risk tho a ni. Kan nun pawh hi risk a ni a, tuman kan thih hun tur kan hre lo va, risk lain kan nung zel mai a ni. Chuvangin thil eng pawh mai hi dahkham a ni kan ti thei ang. Tichuan, ka pindan khawhar takah ka nun dahkhamin hun ka hmang thin a nih tâk chu!

He lehkhabu hi chutiang chu ni-ah ka ngai. Pindan khawhar tak, tu dang mahin an tlawh pawh zen zen loh angin ka mitthla a; tu bengkhawn hlawh lo lehkhabu, lehkhabu dawr leh khawii emaw laia khawhar taka let ngát tur angin ka hmu a, chutiang a nih ring em em chung siin, a chhiar duh an awm tâk hlauhvin tiin chung mite tân a chhûnga thawnthute hi ka rawn dahkham lui ta a ni. Chu chu risk-ah pawh risk sáng tak a ni. He lehkhabu atangin mite’n thil ropui an hmuh ka ring lo va, thu leh hla lama tui mite lungawina zãn thil danglam hmuh tur a awm ka ring hek lo. A risk a va sáng em!

Mite chuan thil tha an hmu a, an hria a, an ti a, an zawm a, mi ropui tak an ni thin. Kei erawh chuan thil tha tih leh thu tha zawm hi ka harsat a, mi dangte aiin ka nun hi a risk a sáng bik a ni. Zofate thu leh hla tihhausak theih dan tur te, kan thu leh hla chîm chin leh hma a sawn theih dan tur te chuan ka ngaihtuahna a luah ve fo va, a kawng tam tak pawh hmuin ka inhria. Nimahsela, ka thiam leh theihna te, ka peih leh phâknain a la tlin rih lo hi a pawi ber lai chu a ni. Chutiang chu thei ni ila, he lehkhabu hi pindan khawhar tak ang a ni lo mai tur.

Mite mut huna mut loh leh, mite men huna men loh hi he lehkhabu puitlin tura ka awm dan chu a ni ber mai. Heng thawnthu pakuate hi kumina ziah vek a ni a, chung zinga panga chu September thla chhûnga ziah a ni bawk. Ka ziah laiin mite tâna zirtirna tha tak keng thei tur ka dâwn lem lo va, a thawnthu kal dan atanga remchang chinah chauh zirtirna chu a awm ang. Thawnthu zirtir nei hi thawnthu tha tehfung pakhatah chuan a telin ka hria a, mahse, zirtir nei zawng zawng hi thawnthu thaah ka ngai lo. Zirtir nei lo thawnthu apiang hi thawnthu tha lo ni-ah ka ngai hek lo. A chhiartute’n ngaihnawm an tih mai kha a ziaktu tân lungawipuina tham tlingin ka hria.

‘Novel leh short story-ah hian a eng zawk hi nge i dah ropui zawk’ tih zawhna ka dawng zeuh zeuh va, chhàn dan tur ka hre ngai lo. Keimahah chuan a ropui dan a inang rengin ka hria a, dah hniam zawk tur ka hre lo. Chutih laia a eng emaw zawk dah ropui vanga Mizo literature khawvela lansarhtir bik tum tlatna thinlung hi a huatthlala ka ti hle a, chutiang mite thu leh hla chîm chin pawh sáng ta viauah ka ngai thei mang lo. Kan literature hmasawn zel nan chuan intluktlâng leh inkhairual takin, uar zawk leh ropui chungnung zawk lua awm lovin kan kal thiantir ral ral turah ka ngai a ni. Kan lehkha zirpui pakhat chuan, “Literature han zir meuh chuan zahmawh pawh a zahmawh tak tak thei lo,” a ti mauh mai. A bula zahmawh rawngkai sawi inthlahrunawm khawp ni thin mah se, literature a han zir chilh meuh chu hetiang ngaih dan a neih phah ta a ni.

Kan literature khawvel ka ngaihtuah châng hian, critic tha leh huaisen hi kan mamawh berte zinga mi ni hian ka hre thin. Tun hma deuh, kan thu leh hlate’n par an chhuah tan mek laiin chutiang mi chu an lo awm tawh thin a, mahse, sawi leh sêlna uchuak leh na tak tak chu kan thu leh hlaah thil thar, thil la awm ngai lo a nih avangin a dawngtute’n an dawngsawng thiam lo fo thin. Chumi avang chuan tun thleng hian chutiang mi huaisente chu an taptawmin an tawmim ta deuh niin a lang. Tunah erawh zawng, hmasawn kan inti tawh a, tun hma ai ngawt chuan ziaktu leh an kutchhuak a lo tam ta a. Kan literature-in hma a sâwn zel rualin ziaktute pawh kan rilru a zau zel turah ka ngai a, critic fiahna meipui tâwn ngam lo leh pawm thiam thei lo tur chuan thu leh hla huang hi nêk lo law law ngam mai sela kan hnam literature tân pawh a tha zawk ang.

Kan mi hmasate hian thangtharte hi an lung lêntu novel lipuiah min phûm hlum palh ang tih a hlauhawm ngawt mai. An hû leng vel hian thangthar thuziakmi tam tak a ur hneh tawh hle niin a lang. Chuta tanga min chhanchhuak turin critic tha kan mamawh. Ziakmite’n thuziak tha an neih theih nan kaihruaitu an mamawh a, kawng dik zawk kawhhmuhtu an mamawh. ‘Mawp mawp’ system-a kal hi a fuh ber lo va, eng thilah pawh kaihruaitu a ngai a ni. Chutih rual chuan, ziaktuin a rilru khat liam a bun ruahna a nih si chuan, critic mit tlung lo mah se a ziaktuin zalênna a hmuhna a ni thung si.

Thawnthu ziaktu tam tak chuan thawnthu (novel, short story, novela etc.) an ziah hian hmangaihna an ngêr nghal ngawt em ni chu aw tih tur a ni a, kei pawh ka ziah chhun chhunah chuti tho. Mi inchhiar zau leh hnam dang literature tuipui phate chuan kan thawnthu-ah hmangaihna avanga tap hliam hliam ri ai chuan hlauthawng leh thlaphang taka au vawn vawn ri hriat an châk tawh zawk a; pindan khawhara thãwm mak tak tak ri te, vanthengrenga khawl mak pui pui thãwm ri vung vung te, rampalailenga thãwm tihbaiawm tak tak te, mihring thil ti thei em em mai te, khawvela kan hmuh ngai loh hmun danglam te, khawl chi hrang hrang inchhek ri nghel nghel te hmuh leh hriat an châk tawh zawk a ni. Chung mite chuan mihring taksa chhûnga han liluh vela kan lung leh pumpui chena sawngbawl nawk nawk theih an châk tawh zawk a, ramsa tawng ri chenin hriat an châk hial tawh asin!

Ka lehkha zirpuite nen tui zawng leh ngainat zawng inang fuan khawm tih takah, heti lam hi kan sawiho fo thin. Kan thianpa pakhat chuan, “Mizo naupangte hian Spiderman, Hulk, Superman, Batman etc. aia ngaihsan tur mihring, Mizo hming nei thei se ka ti,” tiin a sawi. Hengho character anga ropui hi ‘Zo’ takin a din ve theih a, Mizo naupangte mit leh beng titlai tur character ropui hi kan legend ropui tak takte atangin kan nei thei ve bawk. Character thar hlak dina siam Sudden Muanga kan lawmzia te kha ngaihtuah ila! Kan fate hian Superman aiin Maurawkela’n thil a ti thei nêp bik lo tih an hriat a hun tawh a, Hulk aiin Mualzavata a chak nêp bik chuang lo va, Batman aiin Lalruanga a ropui nêp bik lo tih kan hriattir a hun tawh a ni. Hnam dangin Chhura anga mi ropui an nei bik lo!

Hnampui zawkte chuan an literature hmangin vanah min lâwnpui a, universe min fanpui a, mitthi khuaah min zinpui a, tuipui mawngah khaw thar min dinpui bawk a; ramsa mak tak takah min chanpui a, he hmun kilkhawr taka chêngte hi thil tih theihna ropui tak takin min thuam vel thin. An tukverh atangin khawvel an hmu thei vek a, an vawi khat hmeh khepah khawvel a buai zo va, kum zabi 21-na hnuah pawh hrenpereng min la kaihpui fo asin! Hetiang mihring hi Zonuin a hring ve thei. Chutih hunah chuan pialralah kan zin ang a, pûk ropui tak takah lutin lunghlu kan chhar ang a, Mizoram thlalerah rangkachak khur kan lai ve tawh ang. Tlawng lui kama indo lawng lian pui pui a din khup hlãn a nghahhlelhawm tawh kher asin!

Kan thawnthu kalphung hian hmel thar hmu zel sela, ‘kan kal dan ngai hi a la tha rih e’ ti lo ngamte’n kawng thar min pênpui zeuh zeuh teh se. Chutiang mi chu thangtharte zingah an lo chhuak mek a, an lo la chhuak zel turah i han ngai phawt teh ang.

Kan hmahruaitute hi kan literature hmasawn zel nan an danglam ngam a hun ve tawh hlein a lang. Kan thianpa pakhat, kan lehkha zirpui chuan, “Thawnthu bu pangngai ve deuh, phek 200 chuanga chhah ziak ila, Book of the Year Top 20-ah ka lang ve hrim hrim!” zuk ti a! Uangthuanga sawi ni mah se ngaihtuahna tithui tak a ni. Kan zinga pakhat lahin fiamthu titakin, “Book of the Year an ti tawh hlei nem, Novel of the Year an ti tawh zawk alawm,” a lo ti ve mai bawk a! Dik tak leh tlang taka sawi chuan Book of the Year an thlan thin hi ziaktu thenkhat tân chuan advertisement tha tak ang chauh a ni. Chutiang ngawt lo deuhva ziaktute sukthlek her bãwih thei tur khawpin he ziakmite nopui hi i tihlu sauh sauh teh ang u. A thlangtute hian thlahrang bu atanga poetry bu thlenga an thlan chhuah ngam hun a nghahhlelhawm tawh hle a ni.

Thalai zingah literature-in hmun a chang thûk ta hle a. Kum naupang tê ni chunga lehkhabu ziak thei an awm ta nawk mai a, hmasawnna ropui tak a ni. Mipuite pawhin literature-a thangchhuah turin lehkhabu ziah hi thil tih makmawh pakhatah kan ngai ta deuh niin a lang. Lehkhabu ziah hi a ropui a, sumdawnna rilru pu chunga ziah erawh chu lehkhabu dawrawm tak a ni thei ang. Lehkhabu ziah leh chhuah chungchangah hian ziakmite hian ngaih dan inang lo tak tak an neiin a rinawm. Ka thu leh hla themlem leh thehlep tê tête hian kan literature a tihhausak loh chu thu dang ni se, kei chuan chhiartute tihlâwm hi ka tum ber pakhat a ni. Mite’n kan thuziak an chhiara mittui an sên ngat phei chuan chu tluka ziaktu tâna chawimawina leh lawmman ropui dang a awm chuang lo vang.

Ka thuziakte lehkhabua ka chhuah chhan chu khawvelah chhiartu an awm vang a ni. Khawvelah keimah chauhvin awm ni ila, lehkhabu chhuahin eng nge awmzia a neih ang? Ka thuziak thenkhat chu chhiartute’n hlâwkna leh zirtirna tha an hmuh theih nan a ni a, a then ve thung chu chhiartute’n ngaihnawm an tih tur ngawr ngawrin ka ziak a ni. Mahni thuziak dahthat nan tia lehkhabu chhuah thinte hian eng vangin copy sang tam an chhuttir kher? Chhiartute hi an pawimawh a, ziaktute tiphurtu leh chakna petu an ni.

Literature zirna han sawi luh tâkah chuan ka thil vei em em pakhat ka’n thlo tel hlak teh ang. Kan zirlaibu buatsaihtute hian literature zirlaite tâna zir tlâk lehkhabu thlang chhuak tam lehzual sela a tha hle ang. An sawi thin pakhat chu, lehkhabu an thlan dawn hian ‘eng lehkhabu nge tha ang’ ti lovin ‘chumi lehkhabu ziahah a eng ber nge tha ang’ tih hi tun hma deuhvah chuan lehkhabu thlangtute lehkhabu thlan dan niin an sawi. Chutiang mai maia literature zirlaite zir tur kan chhawp chhuahsak chuan ram ropui kan hnaih chak lo khawp ang. Tuna BA/MA Mizo zirlaibu-a thawnthu leh poem thenkhatte hi chu, a aia thlanawm leh zir tlâk zawk tur tam tak a awm ngeiin a rinawm. Kan mi hrâng hmasa leh zirlaibu thlangtute hian a ziaktu an lo ngai pawimawh em a nih hi!

Literature lama kan mi ril leh mi thiam, Zoram tân pawha lo thawhhlawk em em thin eng emaw zât chu an thu leh hlate pawh hriat theih tawh mang lohvin a riral mek! Thangtharte’n literature khawvela an thawhlawmte an theihnghilh zo tawh a, tu nge an nih an hre tawh bar lo a ni ber e! Ziaktu chu khawlaia rui thle bãwk bãwk thin a nih chuan, ziakmite’n chawimawina an dawn thin ang chi pêk chu sawi loh, an kutchhuak chu tha eltiang mah se naupang zir atana dah hi kan iai deuh thin a nih âwm hi maw! Chung iai-hmangte chuan, ‘saw nula chu zu a heh em mai, a zai ngaihthlak tlâk a ni lo’ an ti ngei ang! Thiamna hi a pawimawh ber chu a ni, mihring chu hmanrua mai. A enga pawh chu ni se, hetiang thu sawi tura qualification awma ka hriat loh avangin ka’n bekang theh ta hem mai a ni e.

He lehkhabua thawnthu hrang hrangah emaw, thuhmahruaiah ngei ngei pawh hian mi pawi sawi palh emaw, mi huatthu lo inzep tel palh emaw a lo awm a nih chuan van dekin ngaihdam ka dil lawk e. Zikpuii Pa’n, “Mahni fel lohna leh mahni dik lohna hmusit thei lo hnam kan ni ang tih ka hlau fo thin,” a tih kha hre reng ila a tha ang e. Risk rau rauvah thawnthu thenkhatah hi chuan risk a sáng viau maithei. Ngaihnawm siam kan tum mai chauh a ni. Risk kan sawi zing ta viau mai! Eng nge risk chu? Engtihna nge ni ta ang le? Zotawngin sawi buangbar lo ila, a nihnaah kan chiang zawk hial ta ve ang! Dr. C. Lalawmpuia (Author of Tapchhak Theory)-in, ‘Poetry chu poetry ni mai rawh se!’ a tih ang deuh khan, tuna kan risk sawi hi chu risk ni mai rawh se! A chiang ber ang!

A tirah a bu hming atan a hming leh a nihna ena ka khua tihar em emtu, khawhar azawngah khawvel thil awm zinga khawhar ber ni-a ka hriat, ‘Thlânlung Khawhar’ hman ka tum zet a, mahse, keimah ngei pawhin ‘thlân’ hrim hrim hi ka ngainat lohva ka tih deuh avang leh, chhiartute pawh chutiang chi an nih ve tho ka rin avangin ka thlâk leh ta a ni. Thlân zet hi zawng, a laitute bâk a tinui leh tawh ngai si lo va.

Ziaktute hi mi harsa tê tê an ni a, mahse, an tuina leh an theihna awm ang angte chuan a phût luih tlat avangin insit chung chung leh nei lo chung chungin lehkhabu an puah ve rãwih thin a, chumi kawngah lehkhabu chhutute tluka rilru zau pu an awm chuang lo vang. A nuai tel teh meuh mai ziaktute’n an batsak pawhin phûr takin an hna an thawk reng thin a, a leh pek thleng pawhin an la inhuam em em zel thei a. Hei hi a ni lo’m ni, rawngbawlna chu?

Bâ azawnga lehkhabu chhut man bat hi a hlimawm ber! Thla tin kum tin min thîng pawh ni se, kan thawhrim rah ber, sum ni lo lehkhabu chu a bua a chhuah tawh avangin lawmman hlu tak a chang tawh a, chu chuan min tihlim thin. Ba neih azawngah rilru a tihah lo ber a, rulh leh dawnin rilru a na lo ber bawk. Kan ba neih chhan kha a ropui em a ni! Bâ neih hian mi’n kan la dam leh dam loh an ngaihven phah a, kan chanchin ngaihven rengtu an awm phah a, kan thih an hlau ngawih ngawih a, hlu deuh mai asin. Mal ngawih ngawiha inhriat phei chuan bâ neih ngei ngei tur! Pindan khawhara ni tin zan tin hun hmang thin tân phei chuan, khawvel atanga min betu ber an nih avangin hlu danglam bik tak a ni. In luah man cheng sang tlêmte bat vanga a thla puma rilru hah reng renga hun kan hman laia lehkhabu chhut man cheng sing tam tak ba chunga a kum tluana rilru hah em em si lova han awm hi, kawng lehlamah chuan inthiam loh a awl duh fu mai. Bâ rûl tha duh lo mihring erawh an hmuingil ngai lo ve.

(Hei hi ka lehkhabu thar tu, 'PINDAN KHAWHAR' thuhmahruai a ni a, a tawp paragraph thum tih loh chu paih awm lova dah vek a ni e.)

A cover tur

01 September 2014

Greater Deeds Remain

Kum 1862 a ni a, America ram president ropui Abraham Lincoln chuan sal tângte tân zalenna dar a khâwng ri bawl bawl a. Chuta tang chuan saltângte’n zalenna famkim an hmu ta a; khawvel kum chhiar hi a lêt zawnga a kala kum 1862 hma lam a rawn inher chhuak leh te a nih ngawt loh chuan he a thiltih ropui tak hian hriat reng a hlawh tawh ang. Chu dar ri chuan kum 150 hnuah pawh khawvel mite tân rimawi a la chhuah reng a ni. Chutih laiin Abraham Lincoln-a ropui kumah America ram president lo ni tawh tho, John Tyler chu a thi a, a thih ni hian sawrkarin official-in hriattirna leh sûnna engmah a siam lo a ni.

Kum 500 lai liam taa mihring lo awm tawhte zingah an hming hriat hlawh zui ta lo chu tam tak an awm ngei ang. Nimahsela, chumi hun laia mi pakhat — William Shakespeare an tih erawh chuan a thih hnu kum tam takah pawh ropui zual zel chiah a la hmabak a nih hi. Chutiang ni thei turin a dam laiin eng thil ropui fakau nge a tih? Mu chungin Christopher Marlowe thu leh hlate chhiar liam ve mai mai ngat sela zawng, a lei taksain khawvel a chhuahsan hun chu a thih hun a ni tur a ni a; nimahsela, thih tik ni reng a la nei si lo a nih hi.

Kum 1939 khan Mizo essayist hmasa ber Kaphleia chuan, “Kan dam rei leh rei loh hi kum te, thla te hian a hril lo ve, kan thu leh kan thiltihin a hril ber zawk a ni,” a lo ti diam tawh a. He a thusawi hian Abraham Lincoln leh William Shakespeare-te a rawn sawi fiah hle a ni. Amah Kaphleia khan ngawr natna khirhkhan tak a vei a, Durtlang-a Inte Thawveng-ah a that lai hun a hmang ral a. He hmuna a awm laia a thuziah ‘Thlirtu’ leh a thawnthu ziah ‘Chhingpuii’ avangin he tlangval khawngaihthlak — Mizoram-in state a hmuh theih nana tha khat pawh sêng lotu, lammual-a phullem phah a nih theih nana ngaihtuahna pawh lo sêng ngai eih lotu hian Mizote hriat reng a hlawh tawh a.

He Inte Thawveng-a a awm lai hian ‘ka damlo a ni’ tiin engmah ti peih lovin a thih hun nghak ngawr ngawr mai sela zawng, tu khawkha han hriat reng tur zawng a ni hauh lo mai. Nimahsela, hah tak leh chau tak chung pawhin a ziak hram hram a, a han ziah zawh meuh chuan a nuna Mizote tana a thiltih ropui ber a lo chhuak ta a ni. Chung a thil ziahte chu a lungphu khawl ang a ni a, khawvelin hawrawp a tihbova ziak a theihnghilh hma chuan kan thinlungah a nung reng tawh dawn a ni.

Mi hahdam laia thawkrimte hi khawvelin a mamawhte chu an ni a. Harsa chung chunga bei tang tangte hi khawvelin a chawimawi thin. Cambridge University-a lecturer leh theoretical physicist lar tak, Stephen Hawking te ang, zeng khat tlat tân chuan khawvel mamawh pêk a har hlein a rinawm. A dam chhûnga thâwk bak hna nei lo tura kan ngaih khan kum 1988 khan khawvela lehkhabu ropui ber pawl ‘A Brief History of Time’ a ziak a, a copy pawh maktaduai 10 chuang an hralh a, tawng chi hrang hrang 35-a lehlin a ni tawh bawk. He lehkhabu avang hian mi naran mai ni lo, mithiamte ngaihsan rawn a hlawh a ni. Ani ang bawka zeng, che thei reng reng lo zingah mi hriat hlawh lo leh thiltih ropui hnutchhiah nei hauh lova khawvel chhuahsan ta hi mi engzat fakauva tam nge awm ang le?! Thiltih ropui chu a nung reng thin. A nung reng dawn.

Zirlai chuan tuna kan khawvel hman hi Stephen Hawking-a khawvel hman tho a ni tih a hre reng tur a ni. A chênna England hi engkim awlsamna, mihringte hlawhtlin zung zungna hmun leh khawvel hran a ni bik reng reng lo. Natna a awm a, khawvel hmun danga awm mang lo natna tam tak a awm zawk hial ang. Buaina leh beidawnna hmun a ni ve tho va, misual tam tak tawmna hmun a ni ve tho. Khawvel hmun dangin a tawh ang harsatna an tawh thinna ve tho a ni. Nimahsela, Hawking bakah Shakespeare leh mi ropui tam tak chu he hmunah an lo chawr chhuak a ni. Chutih laiin, Hawking-a pian hma kum 300 kal taa khawvel chhuahsantu, ‘kan leiin ni a hêl a ni’ tia a hun laia thu awihawm loh ber lo sawitu Galileo kha nunna nei ve tho, tuna ka lei rah mek lo rap phut duptu a ni ve tho. Thiltih ropui hi a ropui a ni!

Zirlai chu midang aiin a thluak a che nasa zawk tur a ni. Mite ngaihtuah tur ngaihtuahtu tur a nih avangin a thluak a sawizawi reng bik a tul a ni. Mihring dam chhan chu thluakah hian a inkhung khawm vek a, thluak thiltihtheihna leh hausakna sawk then thiam thiam hi a vannei tur leh dingchang tur chu an ni mai! Hei hi alawm, an hming kan tarlan tâk mi ropuite hlawhtlinna thuruk chu. Thluak tlawngawl chu thlaler tuikhur tlawhpawh loh ang mai a ni. A hlu a, a chhawrnahawm loh a ni.

Khawvel awm tirh ata tun thleng hian thiltih ropui tak tak a lo awm tawh a, kan nun pawh thiltiha khat a ni. Chuti chung chuan hriat hlawh hauh lovin mi maktaduai tam tak chu an liam thung si. Ropuina hi mi zawng zawng tân a ni lo va, thawkrimte tân chauhva chhawp a ni. Kum tam tak liam ta atanga tun thlenga an chanchin kan sawia kan zir thinte hi an hmel that vang te, an pian nalh vang te, an nu leh pate enkawl dan vang te a ni reng reng lo; an mihringpuite tâna thil ropui an hnutchhiah vang a ni zawk.

Chutiang thil ropui hnutchhiah ve turin mi neinung nih kher a ngai lo. Mi hniam ber leh mi tê ber pawhin thawhrimna tak tak nena a beiha thil tha leh midangte tâna tangkai tak tak a tih chuan chu chuan a vawrh sáng zawk thin. Khawvel hian engtik lai pawhin thiltih a mamawh reng a, chhan reng ngai a nih vang a ni. A lawmthu sawi lêt vena chu ropuina a ni - Pathian pawhin amah faktute a chawisang thin ang hian. Chuvangin he thil hi a Pathian thu em em a ni.

Zirlai chu a ropui tur a ni! Mifing chu a taksaah hun kal tawh a hmuh theih a, a ngaihtuahnaah hun lo la awm tur a hmuh theih thung. Zirlai chu mifing ni sela, hun kal tawh leh lo la awm tur chu amahah awm ngei rawh se. Thiamna leh theihna min petu hian fing filawr tak ni turin min duang ber lo va, finna kailawn zawh turin min beisei chauh zawk a ni. Chumi kalkawng chu zirna a ni a, zirlaite hi a kawng zawhtute an ni. Zirlai thiltih chu a ropui ang a, a nung tur a ni. A nung ang a, a ropui bawk tur a ni. Ringtute ngaihtuahnaah chuan Adama kha khawvela zirlai hmasa ber a ni. A siamtu khan a mamawh a lam khawmsak a, engkim a ruahmansak bawk. Tihtur leh tih loh tur a hrilh a, chu chu zirlai intanna a ni a, tun thlengin a la kal reng a ni. Zirlai chuan tihtur ti sela, a ropui mai ang.

Kan taksaa nunna a lo awm tan atangin khawvelah hian tihtur chhawpsak kan ni a, chu chu thawh mawp mawp mai tur a ni. Kan dam chhûnga thawh tur hna a tam avangin nunna hi a hlu zual em em a, mi thahnemngaite chuan nunna pakhat hi an duhkhawp lo hial thin. Mihringte kova tla tihtur tamzia man pha khawpa taimate chuan mahni mai an duhtawk lo va, company lian tak tak an din a; chutianga tihtur tite chu an ding chhuak mai a ni. Chutiang khawvelah chuan mi tlawngawl leh dawngdahte’n eng nge chan tur an neih ve le?! Engmah.

Yale University-a biophysicist pakhat, Harold J. Morowitz chuan mihring hlutna a chhût a. Mihring taksa hi cheng vaibelchhe 37 velin din theih turah a ngai a; hormones, proteins, enzymes, adt. siam chhuaka a nihna ang taka hna thawhtir turin cheng tluklehdingawn 370 kan mamawh ang a, heng zawng zawng hi remkhawma a nihna ang taka hna thawhtir leh thantir theia nausen pakhat siam chhuak turin khawvel hausakna zawng zawng hian a man zatve pawh a pe thei lo vang, a ti bawk. Chutiang khawpa hlu mihring taksa chu ni reilote chhungin cheng khat man hu pawh tling pha lovin a awm thei reng a, mi thenkhatte erawh chu an taksain nunna a neih tawh loh hnu pawhin an hming leh thiltih mai ni lo, an ruhro thlengin ngaihsan a hlawh thin. Chuti taka hlu he taksa hian khawvela awm chhan a nei ngei tur a ni! Holam taka tawih liam mai tur chuan a pamhmai thlawt a ni lo’m ni?

Thil ropui chu eng nge ni? Midangte tâna malsawmna nei hi thil ropui chu a ni. Thil ropui zawng zawng erawh a nung reng lo va, chhuan kal zelte tâna a ngai reng emaw, a hma aia nasa zawk emawa malsawmna tlingte hi a ni nung reng thin chu ni. Chutiang thil chu mi zawng zawngin an ti thei lo va, a ti theitu chu mi pakhat chiah a awm; a hming chu — taimakna an ti. Mihring taksa atanga thawhrimna thlantui a chhuah hnem poh leh hlawhtlinna leh hlimna nun a lut hnem thin. Khawvel hi a ropui a, nimahsela, khawvel ropuina chu engmah lo mai a ni. Mihring hi ropui rawh se. Ropui taka din kan ni si a.

Hla siamtu chuan thil tha ti atana siam kan nih thu min hrilh a; Pathian thu pawhin ‘Thil tha tih i ning suh ang u’ (Galatia 6:9) a ti bawk. Chuvangin thil tha tih hi a ropui a, thil tha tih chu thiltih ropui a ni mai. Nung reng turin thil tha chu ti mai rawh le.

31 July 2014

ZOHNUNTUI

1
Hmasang Chhurbura sekibuhchhuak râng,
A lu-mawnga’n buh leh sa chhuak e maw;
Khawia’n maw ningtuizu dâwn tur chhuak ang?

Fangzu dâwn Zonun chhim zaleng rual chaw,
A chawmin chawm lo e an dâwn ngai e;
Hah phur lo chawltui’n a siam nuamsingkhaw!

An sawi Therpui nun thuampui an chhat e,
Thinlai chhum zing dawma’n ningzu a dâwn;
Thuam hnâwlin chawltui rui a hawi hê hê.

Zu Nopui dawm erin rampui an tâwn,
Mi hrâng sa hrâng bâng lovin an paldai;
Zofaleng zinga’n fintui ang a fâwn.

A zûnzâm lêng vel a arpa chan lai;
Thlafam ang chang hnu zûnlêng zâm an ngai.

2
Thlang sappui lo lian sar zâm ang an hrâng,
An tâwna’n Nopui dawm val an fam maw;
Ngui’ uiin an kiu vawng vawng lal thadang!

Sappui lungfingin dai ngai loh an chaw,
Zongurpui vankal ngûl thliak bâng lo ve;
Khawia’n maw zawhzazopa hah-dawm-chaw?

Kan ram kan hnam a tlâwm ãwn duai duai e,
Fin hneh rual loh hringtu ngawichawi’n a tâwn;
Hmatiang thlir zuam lo, Khuanu’n zah ngai se!

Ni leh thla kara lêngin sir an sâwn,
Chungturni hrâng vung hnuaia’n tual an chai;
Nunhlui kir rêl lo ngaiin lung an dâwn.

Zo nêm maw thlangtiang rûm vung huvang dai;
Chhingkhual nunchan zo lo an sa ruai ruai.

3
Hringchan zia rênga’n chhia leh tha buan ang-
Inpawm chial e kan khualei perpui saw;
Kan nunchan zawng nen van chhum zia ang râng.

Ngosap rualin vai kiang e kan sakhaw -
Biak lai bângin sir saw-a’n kan hnâwl e;
Thinlaia’n a châm lo, nei lo maw - âw.

Khua-tharin suihlung a dum zo ngei e,
Thinlai cho loh thar vangin hmatiang sâwn;
Her luai luai e Zohnâm a nghing le le.

Rin-thlungthar vang maw zamual i liam dawn?
Tiin chûn leh zua kalh kimtu an ngai;
An lawh e ân theih zawng nen sap-ngo-sâwn!

Dem lo’ng i, an tlângnun dotu chhai lai;
Sir hnâwl an tuar, bêl ta’ng an ti rûnthai.

4
Rinthar hnâwl hnu pawm zai rêl an lo lang,
Ngaiah chin lêm nei lovin an tuar zaw;
A pawi chûn leh zua chhingmittui a luang.

Kan tlâng a hrai e sualthimpui lo haw,
Kan rûn a rûn, kan hrai kan rilrah te,
A dawi â, Zonun tlâwm zai rêl mai maw!

Do loh sual leh vau sâm loh pâwng ngai e -
Tih changchawi rêlkhawlpui an lang an tâwn;
Kâwl lo êngin hlim si-ar ang lo dê.

Nunhlui suar ang chim hnu khualnun zir chhàwn,
Zo lo fate’n hlan zai an rêl biahzai;
Nun thawleng lo khirhkhiap nun hnungchhâwna’n.

“Thinlaia’n châm reng e kan nun hmanlai!
A ianga chên kan nghakhlel kan vanglai!”

5
Lian tual tual vanglai chên duh aw a thang,
Chûn leh zua lawm siam dânin iang hnawmhnaw;
Ding le le nun hlel bawhar ang an khuang.

Nghing lui lui e tê tial tial pawi em maw!
An dâwn lul lo maw kan thlen a tê;
Hnuchhawn hringnun mual liam kan iang ang maw?!

Fak rawngbawltu ngawi lo pên e an phe,
Sualthimpui thlentu hlau lovin an tâwn;
Sawi leh sêl hrâng karah zâm rêl lo ve.

Hlel kan beina ram hma hun ka dâwn,
Hmatiang chhawn e kan ram hi riang baihvai;
Aw a pawi dawn ngei e maw kan hun tawn!

Siamtu au ve khawia’n bo maw vul lai;
A râwl engtin chhawn che maw nang thalai!

Dt 8th July, 2014
Inspired by P.B. Shelly's 'Ode to the West Wind'

24 June 2014

World Cup hawnnaa ka thusawi

A hmasain kan khuallian zahawm tak, FIFA President Sepp Blatter leh a thawhpui te, he lai hmuna inkhel tur leh a en tura khawvel hmun hrang hranga infiammite chibai ka buk a che u.

Hei, Brazil hian kum 1950 khan World Cup kan lo thleng tawh a, kumin hi a tum hnih thlenna tur a ni a. World Cup kan thlen theih nan kan Sports Minister Aldo Rebelo hian theihtawp a chhuah a, chu mai ni lovin infiammite'n khelmual tha an neih theihna turin a hmalakna avangin khelmual thar hlak eng emaw zat siam a ni ta a. Infiammite hian kan Sports Minister chak tak Aldo Rebelo chunga lawmthu sawi kan ba nasa hle a ni.

The Workers' Party-in sawrkarna a chan atangin infrastructure tha tak tak kan nei chho ta zel a, kan President Dilma Rousseff kaihhruaina hnuaiah Brazil hian nasa takin hma a sawn chho zel a ni. Ani hi hmeichhia a ni na vang vangin inthlan hnuhnung ber khan a khingpui lian ber Socialist People's Party candidate Jose Serra khan a titla thei ta lo a ni.

Tin, tunah hian Brazil hian hmachhawp lian tak tak kan nei a, tun World Cup-a kan champion leh a nih chuan kan vawi 5 champion-na tur a ni tawh dawn a, a lawm nan ram pumin office chawlh kan puang dawn a, ruaithehin kan lawm mup mup dawn bawk a ni.

Tun hmain kan pasaltha Pele te, Garrincha te, Jairzinho te, Zico te, Socrates-a leh midang dangte chuan Brazil tan theihtawp an lo chhuah tawh a, tun angin infiamna hmunhma changkang kan la nei lo chungin Brazil chu thang an lo chhuahpui tawh a ni. Vawiinah erawh chuan kan infiammi duhawm tak takte hi in vannei tawh a, kan sawrkar chak takin hmunhma tha leh hmanrua tha tak tak a pe tawh che u a, tumruhna nena beih hi in tih tur a ni.

Infiammi ni tur chuan zûk leh hmuam leh ruihtheihthila fihlim nih a ngai a, chumi ni tur chuan kan beisei che u. Brazillian nu leh pate paw'n nangmahni-ah rinna an nghat a, in theihtawpin in bei tur a ni. Tumruhna nena beih chuan theih loh a awm ngai lo.

World Cup-a khel tura team inpet tling zawng zawngte ka lawmpui che u a, a tling zo lote pawh beidawng mai lova bei hram hram turin ka fuih che u a, tlin ni in la nei ngei ang tih ka ring tlat a ni.

World Cup khel tur zawng zawngte hlim leh lawm taka khelmual tha taka inkhela inhliam lova tluang taka khel turin ka duhsak che u a, in zavaiin champion theuh turin duhsakna ka hlãn a che u.

Ka lawm e.

16 June 2014

Mizoram leh Chakma!

Chakma chanchin hi chipchiar takin kan tar lang lo vang a, Mizoram-a an lo luh dan leh chumi kaihhnawih lam tar lan kan tum dawn a ni. Chutih rualin, an hun hmasa lam pawimawh zual tlem han zep tel hram ila a tha awm e.

AN HUN HMASA LAM
 Chakmaho hi Mongolian thlah an ni a, Tibeto-Burman emaw, Mon Khmer emaw, Tai-Shan pawla mite an nih rin a ni. China atangin Assam ramah, chuta tangin Burma-ah an lut thla a, hetih lai hi BC 903 vel a ni. Zawi zawia Irrawady luipui dung zawh thlain Arakan bial an thleng an thleng a, hetah hian hun eng emaw chen an inbengbel a. Arakan an luh hun hi AD 10 vel niin ziaktu thenkhat chuan an tar lang. He hmun, Arakan-a an awm lai hian hnam angin an lo ding chhuak niin a lang.

Ziaktu thenkhat tar lan danin, hetih lai vel hian Burma ram chu hmun thumah then a ni a, bial khat chu Chakma lal hnuaia dah a ni. Chakmaho hian Arakan-a an awm lai hian AD 1118-ah lal an lo nei tawh a ni. Arakan atang hian khawthlang lam hawiin Bangladesh Chittagong tlangram leh tuipui kam an zuan a; he hmunah hian kum 100 chuang fe lal neia tuma tihbuai lohva an awm avangin anmahni pawhin an ram (motherland)-ah an pawm a ni.

Lal nei mah se, kum zabi 13-na vela Muslim-ho an lo len hnu khan an chunga thuneitu an awm ta a. Hetih lai hian Buddhist sakhaw vuantu an ni tawh a, Muslim lo lian hian eng emaw chenah anmahni a nghawng vein a rinawm. British lo len thleng khan Sangu leh Feni lui inkar an awp a, chu chu tuna Bangladesh ram chhûng vek a ni. Kum zabi 18-na lai vel khan Chakma hnam zinga tam tak chu Tripura-ah an pêm a, a then Mizoram-ah lutin Tripura-a tlang thla pawl an awm a, Arunachal Pradesh an thleng thla bawk.

MIZO LALTE CHAKMA DO THU
 Mizo lalte khan ralthuam duh vang te, sum leh pai duh vang te, hnam dangin an ram an nêk vang te leh thil dang dang vang tein an chhehvela chêngte an rûn fo va. Assam vaiho bakah Chakma leh Tuikukte pawh an lo rûn fo tawh a ni.

Kum 1864 kum tawp lam khan Shendu-ho (Mara or Lai) te chuan Chittagong tlangram chu tum hnih an bei a, a tum khatnaah mi 6 an man a, a tum hnihnaah mi 20 an man bawk.

Kum 1870 kum tir lam khan Thangluah lal Rothangpuia chuan Chittagong tlangrama Chakma lal Loll Khan-a khua a rûn a, khua a tihchhiatsak vek a, sum tam taka tlan atan Loll Khan-a silai pahnih leh an lal fapate pathum a mansak a. Lal fapa pakhat hi tlànchhuakin sum tlem azawng an inpek hnuah lal fapa pahnih dangte a chhuah leh a ni. Tin, kum 1871 kum tir lam khan Lalburha hovin Langkaih dung leh a chhehvela chêng Chakma leh Tuikuk chênna khua an rûn a, mi eng emaw zat an that a ni.

Kum 1886-ah Laihovin (Hausata hote an ni maithei) Chittagong tlangrama Chakmaho vek chu an rûn a, mi pahnih thatin midang pathum an hliam bawk. Kum 1888 khan anni vek hian Chittagong Hill Tract-a Chakma lalnu Prankyne Raja khua an rûn leh a, mi 6 thatin pahnih an hliam a, salah mi 23 an hruai haw a ni.

MIZORAM LEILUNG AN RAH TAN DAN
Mizoram-ah vailen vawi khatna a lo thleng a, kum 1872-ah British-ho Mizo lalte hrem tura an lo kal khan Chittagong Hill Tracts-a Chakma lalnu Kalindi Rani chuan British sipaite hi thuamphur tur kuli mi 500 zet a pe a, hengho hi Chakma zinga Mizoram rawn rap hmasa berte an ni. Chakma lalnuin British sipaite tana kuli a pek avangin a ram bial chhûnga a chhiah chawi tur pawh tihtlemsak a ni.

Chakma lalnuin British sipaiho a puih chhan hi Luseihovin Chakma khua leh tui an rûn thin vang a ni a, he laia hnam dang lo awm vete hmehmihna a nih ringin a pui a ni. Hetih lai hian tuna Kawrpui (Thega) lui thlang lam tlang dung zawng zawng hi Lusei lalram vek a la ni.

British hovin Tlabung, Rothangpui ram chhûnga awmhmun an khuar tâk hnu hian heng kuli mi 500 zet chu an lêt leh a. Heta kuli lo kalte atang hian Tlabung thlang lam Kawrpui lui kam vel ngawpui chu thing leh mau lâk nan leh lawng tuk tur thing tamna a ni tih an hria a; Mizoram chhûngah British-hovin Mizo lalte an tukdawl zawh hnuah Mizo lal hlauh tur an awm tawh lo tih hriain Kawrpui lui an rawn nêk chho tan ta a ni.

Mizoram chhim lam hi British hovin Bengal atanga Assam-a bet tura an tih kum, 1900 atang khan a ramri chin tur hi khawthlang lamah Tlanglau leh Pang lalte ram china siam lovin Rothangpuia ram chinah ramri siam a ni a, tuna Kawrpui leh Sazuk luiah rîn a lo ni ta a. Sazuk lui hnar kinah Mauzam ram zawnah tlang lawn liamin, Sazuk tuipui hnar a zawh chho leh a; Lawngkawr, Mahmuam vela Mizo lalte chu Chakma leh Mong Raja hnuaiah dah an lo ni ta a ni. Heta tanga thil lo lang chiang em em mai chu, Chakma lal khan Mizoram chin hi vawi khat mah a ramah a rîn lut ngai lo va, mahse, British lo kal hnu atangin an rawn lut tan a ni tih hi a ni.

MIZORAM-AH AN CHENG TAN 
Hetianga Chakmaho Mizoram chhunga an rawn luh tan hian Mizo lal thenkhatte chuan chhiah lakna atana duhin an ramah an lo chêntir mai niin a lang. Lunginkhar lal Pu Zakhupa’n a pa ram Muallianpui leh Ngharum tlang luah tura a kal rualin a Chakma thian thenkhatte a rawn chhohpui a, tuna Sakhai (Borapansuri)-ah a dah hlawm a ni.

Chakmaho Mizoram chhunga rawn pêm luta an inkhuar tan tak takna hi kum 1905 vel a ni. Samakkah lui (Gerauluksora) leh Lamthai (Tablabagh) velah an rawn kal tan a. Hetih lai hian Mizo lam ram ni mah se Mizote kan la thâwl tho avangin an chhiah lakna khua turin an la lut a ni. Tiante lal Lianhnuna, Sirte lal Suakhnuna, Puankhai lal Lalnema, Hmundo lal Niliana, Mauzam lal Khawngvunga te belin Lungno, Thingsen leh Muallianpui lal ram chhûngah an lut bawk a, anni hlawhfa-ah te an lo hmang bawka. Chumi hnuah Chakmaho zing atangin Mizoram tlang enkawl theihna nei an lo awm tan ta a ni. Kum 1918 khan Chakma thenkhat chu Pukzing lal khua leh tui angin Marpara velah an awm a, kum 1925 velah Phuldungsei lal ram chhûng Mualvawm leh Aivapui velah chhiah khua ni turin an lut ta bawk.

Kum 1933 khan Lunglei SDO chuan Chakmaho chu ram enkawl tur a pe a, Lukisuri-ah in 15 neiin an khawsa ta a. Hetih lai kum 1934 khan sawrkar chuan Mizoram chhûnga chêngte tân in tinin kum khatah chhiah cheng 2, Non-Lushai tân cheng 5 a tuk a ni.

SAPHOVIN CHAKMA LAKA MIZORAM HUM AN TUM DAN
 Indopui-II chhûng khan Chakma tam tak chu Labour Corps-ah an tang a, Mizoram an rawn lut a, chhuak leh ta lem lovin an awm nghal a. Heng avang leh Mizoram chhûnga hnam dang awm vete avangin Chakmaho thu bikah E.S. Hyde, Asst. Superintendent, Lushai Hills chuan kum March ni 21, 1944 khan thupek a chhuah ta a: thil tul leh pawimawh bikah lo chuan Chakma awm thar turte dilna pawm a nih tawh loh tur thu te; in sa turte tân — Chakma mipa Mizoram-a kum 10 tal awm tawh fapa te tân te, in 15 aia tlem lo niin an khua pawh mel chanve aia thui awh lo tur te, mihring chênna in bakah thlam leh chhek in tih loh in dang sak phal loh te hi a lar zualte a ni.

Lushai Hills Superintendent-in kum 1949-ah Chakma chênna chu endikin hetiang hian thu a ziak a: ‘Chakma leh Tripura (tuikuk a sawina) hming ziakna pass thar siamsak a ni lo. Heng mite hi ram dang mi an ni a, ram dang mi anga chhiah cheng 5/- an pêk loh chhan tur ka hmu lo. Kum 1950-1951-ah chuan chhiah lak tawh tur a ni. March ni 21, 1944-a Mr. Hyde thupek hi Lungleh leh Aijal-a chhuah leh tur a ni. Lal leh C.I. zawng zawngte chu 1944 thupek bawhchhiaa lo lutte report vek tura hrilh tur a ni. Lal tu pawh dân lova an ram chhûnga lut report lo chu na taka hrem tur a ni. Lal zawng zawng dân ang taka hriattir tur a ni’ tih a ni.

Tin, Mizo District Council din a nih hnuah Aizawl D.C K.G.R. Iyer chuan July ni 1, 1954 khan hetiang hian thupek a chhuah leh a: ‘Mizoram lal zawng zawng leh headman zawng zawng hriatah leh an zawm theuh turin Mizoram-ah Chakma leh Tuikukte bawrhsap phalna hmu hmasa lovin luh phal a ni lo tih ka hriattir e. Lal leh headman reng reng chuan an ram chhûnga Chakma leh Tuikuk lo thleng thar hming leh chanchin an rawn report loh chuan a pawi hle ang,’ tiin.

Hemi hnuah Mizoram sawrkar chuan Chakma awmna ram leh hmun hming hlui tak takte chu a thlak a. Chung zinga thenkhatte chu — Demagiri tih chu Tlabung tihin, Samukchhari tih chu Chengkawl lui tihin, Jamirchhari chu Serlui tihin, Baghaichari tih chu Sakei lui tihin, Karnafuli tih chu Tuilianpui tihin. Heng lo pawh a dang eng emaw zat a la awm âwm e.

MIZORAM-A AN INBENGBEL NGHET CHHOH DAN 
India independent hma zawng khan tuna Chakma Autonomous District Council huam chhûngah Mizote vek an la lal a. Tlanglau lal ram an chhuhsak a, Lukisuri-a in 15 nen chauh a nghet lova awm phalna tih mai loh chu Chakma hmuh tur an la awm lo va, Bawm leh Pangho ram a ni thin. Nimahsela, India a independent a, nasa takin Chakma an pung ta. Kum 1901 chhiarpuiah khan Chakma hi mi 198 chiah an awm a, kum 1941-ah mi 5088, independent hnu kum 1951 khan mi 11,435 an awm ta dawrh mai a ni! Kum 1971 khan mi 23,236 awmin kum 1972-a District Council an neih hnua inchhiarpui hmasa ber, 1981 khan mi 39,638 an awm tawh a ni! Hetianga an pun chak chhan chu an inthlahpun chak vang ni lovin Bangladesh atanga lo lut an tam vang niin a rinawm.

Kum 1951 chhiarpuia Chakma an rawn tam chho thar thut hi Mizo lalte bân an nih rahah a puh theih ang. Mizo lalte khan an ram chhûnga chêng Chakmate chu an khuahkhirh a, hmun dang atanga Chakma lo lut zung zung tur an dang a, an ram chin an humhalh tlat avangin kawngro a su hle a. Amaherawhchu, kum 1955, April ni 1-a Mizo lalte bântir an nih tâkah khan khang Chakma hote khan khuahkhirhtu mumal an nei ta lo va, Tlabung chhehvela Palian lal te, Pangho leh Tlanglam lalte tluka Chakma khuahkhirh thei an awm ta si lo va, Zoram huanah ram dang kel an lo lut ta zung zung mai a ni.

Kum 1948-a District Advisory Council inthlanaah Chakmaho hi vote an lo neihtir ta a. Kum 1953-a Mizo District Council-in Mizoram-a chhiah khawnna dân ‘Lushai Hills District (Revenue Assesment) Regulation 1953’ a siam atangin House Tax cheng 2 an pe ve ta a. Kum 1956-ah India Schedule Tribe list-ah an lo lang ta bawk.

Tichuan, Pawi District Council (Lai Autonomous District Council ni ta) a lo pian khan an bial china Chakma awm ringawt hian Council Ministry a khawih danglam phak ta a. Kum 1957, 1962 leh 1970 kum inthlanah Council member pakhat zel an tling a, kum 1964 Pawi-Lakher Regional Council thlanah pakhat an tling bawk. Kum 1972, 1978 leh 1979 inthlannaah te, a hnu lam inthlan thlengin Chakma MLA pahnih zel kan thlang tling chho ta a, tunah chuan Chakma minister kan lo nei ta hial a ni.

CHAKMA AUTOMOUS DISTRICT COUNCIL LO PIAN DAN
Kum 1966-ah Mizoram chu ram buai a ni a. Hetih lai hian Mizoram-ah Chakma mi 20,000 vel zet an awm tawh a, Mizoram mihring awm zat chu mi 3,00,000 vel an ni. Tichuan, Mizo District Council sawrkar chuan Union Territory a dil ta a. Hetih lai hian Pawi-Lakher Regional Council an inthurual thei lo va, a hrang ve vea District Council neih an duh ta a.

Tichuan, kum 1970 September thla khan Mizoram chu Assam ram atanga chhuaka UT hmu tur kan lo nih tak avangin Mizo Union aiawh Chief Executive Member Pu Ch.Chhunga leh Mizoram Congress aiawh Pu Dengthuama te an kal a. Pawi-Lakher Regional Council hotute pawh Pu Manghnuna te, Pu Sapliancheuva te, Pu Sangchhuma te, Pu Mylai Hlychho te, Pu Zakhuma te, Pu Hiato leh Atulchandra (Chakma) te an kal bawk a. Hemi tum hian Pu Ch.Chhunga te’n Chakma District Council hi thlawp lo mah se, an hruaitu Atulchandra-in UT Special Secretary Pimputkara hnenah lehkha ziakin a hranpain District Council a sawi ve ta a. Hei hi a bul tanna chu a ni ta a ni.

Hemi tum hian an lo ngai thutak viau a. Hetih lai hian Chief Commissioner chu S.J. Das a ni. Pu Das-a chuan Pu Ch. Chhunga chu kovin Chakma telin District Council pathum siam an tum thu a lo hrilh a. Tichuan, mipui aiawhte remtihna lak tumin District Council siamna turah hming ziak turin a ti a, ani chuan a ziak duh lo va. Chief Commissioner chuan Saiha lama kala chuta lo awm an hotute hming a ziahtir mai tur thu a sawi a, a kal ta reng bawk a. Chumi hnuah S.J. Das chu Delhi-ah kalin Mizoram UT leh District Council chu a rawn hawn ta a. Chakma District Council lo pian ni hi April ni 2, 1972 a lo ni ta a ni.

Heti khawpa Chakma-in District Council a nei awlsam hi a chhan pakhatah chuan, Mizoram buai lai a ni a, Bangladesh-a awmhmun khuar MNF kalka, Bangladesh ramri dep Chakma chên tamna chu MNF dan leh hrek nana remchang, sawrkar laipui thuhnuaia kun leh Mizote do thei turte vulh len hi an pawi ti lo niin a lang. Chakma-in District Council an neih theih nana Atulchandra hi a khaipa ber a ni a, CEM hmasa ber a ni zui nghe nghe.

Amaherawhchu, tuna kan tar lana hi a pawimawh ber a nih a rinawm loh. Chu aia pawimawh zawk chu Mizoram politics hrichhia tha lo tak, politician-te’n Chakma vote hui an duh vangin he District Council hi a lo piang a ni pakhat âwm e. Hei erawh sawi zui thûk tam lem lo ila.

MIZOTE TAN AN HNAWKSAK EM?
Mi tam tak ngaihdanah chuan, an awm mai mai pawh hi an hnawksak tawh a ni. Mizote zingah Chakma misualho kut tuar hi chhiar tham fe an awm ta a, mi eng emaw zatin nunna hlu tak an chân a, pawngsual hnua rapthlak taka tihhlum te, vuak hlum leh sah hlum te pawh an lo awm tawh a ni.

Tun hma District Council an neih hma hian Borapansuri velah hian an lo inkhuar nghek nghuk tawh a. A vel ram tha tak tak mai, sum hnar tha tak tak mai chu an tichereu va, an tlàn hem hem mai a. Zoram sum hnar tha tak ni thei tur hrang hrangte chu kan ram atangin a nawm a maka a rûka an tawlh chhuah hnuah Bangladesh lamah sumdawn nan an lo hmang tawh thin.

Pu A. Thanglura chuan hemi chungchanga Chakma dinhmun chu a sawifiah thiam hle a, hetiang hian:

“Tuikuk (Riang) hote ai hian Chakma hote hi chu an la huatthlala lehzual a. Bengali ho rau rau zingah pawh a mi sual fawr zual bikte mizia leh nungchangte hi entawn nachang hre phu hlupin rukrukte hi an pawisa miah lo va. Hna pawimawh leh tihtlak fe-ah an ngai a ni ngei tur a ni. Dan naranin, Buddhist sakhaw be mi leh zuitute ni heng hung hlawm mah se, khualzin leh sumdawng vak vel an mi la deuhte chu han suam leh phil mai pawh hnial lo chi an ni bawk a. Chuvangin an tha lo thelh thawlh khawp mai.

“Chutih lai chuan Tuikuk hote pawh hi tawrhhlelhawm tak chu an ni ve tho mai. Ramhuai ni zaw ber awm hian ram fianrialte pawh hi an ngam fu roh mai a. An duhna lai laiah an saihlum tlâk mai mai bawk a. Chuvangin kan ramngaw thate pawh hi tikhawlotu leh tibua zotute pawh an ni ve bawk a ni. Amaherawhchu, kan Zoram suasamna kawngah hi chuan, ‘hringei thawthanga ngaih loh theih loh’ Takam hote zet erawh hi chu an la um pha lo ngiang mai,” tiin.

Pu A. Thanglura thu sawi atang hian kum 1950 chho vel pawhin an lo hnawksak hle tawh tih a lang reng mai a ni. Kum 1972-ah phei chuan District Council an han nei ta a, bial bik neia an han awm hnuah meuh chuan Bangladesh atangin a chelha chelh rual loh an rawn lut chho ta hum hum a. Kum zabi 21 a rawn nih meuh chuan Mizoram mipui 10% an rawn tling chho ta hial a ni.

Tun hnaiah Chakma chungchangah eng eng emaw chanchin a rawn awm chho tan ta a. Chakma hming hi kan hre bel viau a, engtiang takin nge Mizo lalte’n an lo dodal tih te, Mizoram-a an lo luh chhoh dan leh saphovin Chakma lo pung chak lutuk tur laka kan ram lo venhim an tum dan zawng zawngte chu kan hre tam viau lo maithei a. Chuvangin bengvar nan mi thuziak eng emaw zat rinchhanin ka han ziak ve a ni e.

Lehkhabu rawnte:
1. Chakma chanchin by Tribal Research Institute
2. Mizo chanchin (A Short Account & Easy Reference of Mizo History) by B. Lalthangliana
3. Zoram Politics lumlet dan by A. Thanglura
4. Ka ram leh kei by R. Vanlawma
5. Mizo history kamkeuna (An introducton to Mizo History) by RK Lalhluna
6. Ka zin kawng by Ch. Saprawnga
7. Ka nu, an hekna zozai che hi by Laldova
8. Mizo chanchin by Zatluanga