09 July 2026

Maphasy MCC

Khawvel pumpui, Zoram pawh kan bàng lo – Messi fans leh Ronaldo fans te an inchaltauh mek laiin, Zoram furpui inṭan ruah sur cherh cherh karah chuan lunglennain nasa takin min luah a, khawharnain min chen chilh a; châng dang ka kânsan mai tawh tur, "kan college" tia ni tin maia ka luhchhuahna hmun chu ka zuk thlengthla leh hram a. "Sir, thla lakpui che ka duh a ni" ka ti a, thla kan han la a. A pisa chhung leh pawnah kan han la dun ve ve a.


Ka kal leh hmain, kum 2 zet mawng ropui ka hûn hnan, ka ngampatna hmun zîm tê chu ka va en leh a. Ka kalsan ngai ngaiin engkim a lo awm ṭhap a. He ka ṭhutnaah hian rei lo têah mi dang an ṭhu tawh ang a, he ṭhutna leh dawhkan hi mi dang nen an lo inkawp chãwt tawh dawn si a. Pawhdawh ka'n hawng a, ṭhutthleng vir theiah chuan ka'n ṭhu leh rih a! Mi tam tak tana thil awlsam tê, hetia sawi tlawr leh sawi kûr duam ngai lo tur anga lang hi, keia tan erawh chuan 'ti maia kalsan a va harsa si em!


March 1, 2024 aṭangin Mizoram Christian College chu lungsi takin ka vuan a. Principal leh thawhpuite nen hlim tlâng takin kan thawk za a. Kum 2 hnuah chuan khuai anga rauhsan a lo ṭul ta. Heta ka rawn post chhan ber – 'a bik takin' kan Principal Dr. Tawnenga min kaihhruai dan te, college a kalpui dan te chu a rûk têin ka lo chîk ṭhin a, ka ngai sang a ni [Kum khat ka thawh tlin khan he thu hi ka ziak ang ka ti a, mahse, thawh ho lai renga pute fakna thu han ziah chiam mai chu mi dangte ngaihah fuh lo a awm thei a tiin ka inup a, tunah chuan inup a ngai ta lo].


Kei, tlin tawk lohna tam tak nei chunga kan tlinna lai tlem tê min hmuhsak tlat ṭhintu a ni; mahni inrintawkna tlachham em em ṭhin kha min ring ngamin mawhphurhna min pe ṭhin a; ka siam ṭhat aia tihdik loh hlau an tamna khawvelah ani chuan ti theiah min ngai tlat a, chumi dinhmunah min dintir a, thei anga min ngaih tlatna hian chakna min pe a, hmasawnna min thlen a, a chungah ka lawm a ni.


Thawhpuite nena khaikhin a ralah chuan, ṭangkaina nei nêp tak mai ka ni a. Ka thawh pawh a hlawk teh chiam lo. Thu leh hla lama tui ka nih avang te, graphic lam leh electronic thil lamah te kut ka lo tihhlei zeuh zeuh ṭhin avangin chu lamah mawhphurhna min pe a. Chungah chuan ruahmanna ṭha zawk nia ka hriat hi ani chuan a theih loh dan tur a sawi ngai lo va, a tih theih dan kawng a dap ṭhin. Thil pakhat zeh tel hram ka duh chu – ICT lama mawhphurtu pakhatah min dah a. College website thar neih kan sawi a, ani kan sawipui chu a lo OK mai a. A siamtu turte kan han bia a, pawisa ngai zat tura an ngaih te pawh ani kan hrilh lawk diam a. Mahse, kan han bei tak tak a, a lêt dawn fein a lo sáng ta si! Inthlahrung tak chungin pawisa kan han dil a, ihe lovin min pawmsak leh mai a!


College annual magazine kan han buaipui a. Zirlai kan la tlem avangin a copy a tlem a, mahse, a chhut man chu a to tho bawk si! Inthlahrung deuhvin bill kan han siam a, a lo OK leh mai a. College admission promo video kan han siam dawn a, minute 1 vel baka rei a ni lo va; a sing tel sen tho a lo ngai a. Kan han dil a, a lo OK leh mai a. Department-in seminar/workshop te i huaihawt ang kan ti a. Estimate te kan siam chúk chûk a, kan sawipui a, ṭha a lo ti leh em em a. Khatiang neuh neuh, ani'n eng hê hû-a a ngaih loh tur, keiin ka ngaihhlut em em si sawi tur a tam mai!


Tunlai ṭhangtharte hi Zonun ze mawi inzirtir a ngai a ni a ti a, a vei em em a, a hminga Mizo zirtirtu ni ta chu min hrilh a; hmalak dan tur kan sawi kan sawi ṭhin. "Video tawi tê tê ang khan siam ṭeuh ila, zirlaite thu tawi sawitir zel ila, chu social media lamah te thehdarh ila" kan ti a; hmachhawpah kan dah ren rawn a. "A Lai Bu" leh "Zir Tirh Bu"-a nungchang mawi inzirtirna an dahte chu kan han la khawm a. "Sir, hei chu college week-ah reels insiamsiak zawngin ti ila, chuta lut te chu kan thehdarh chiam mai ang a" ka'n ti a, ṭha a ti leh em em a! Week erawh kan hmang hman ta lo.


Kar tin thawhṭanni apiangin devotion kan hmang ṭhin a, pawn lam mi thusawiah kan sawm a, a chang leh zirtirtute aṭangin thusawi tur kan inruat ṭhin. Chutiangah chuan vawi hnih thusawina hun ka hmang a  – a hmasa zawkah "Rinawmna" chungchang sawiin a hnuhnung zawkah "Zonun ze mawi" chungchang ka sawi a. Kumin kum tira semester ṭan dawnah, kai tharte lawmna thusawi tur, Vice Principal kova tla chu a damloh thut avangin min han pawt chawp a. Chutah chuan kai tharte lawmna thu ka sawi a; lawmna thu sawitu zawka khan ka chhuahsan leh ta si!


College tan a ngaihtuahna a chawl ngai lo em ni ka ti hial. A pisa chhunga han luh chang pawh hian computer-ah thil a lo chhu mial mial a, college hmasawnna tur thil te, thawktute hmasawnna tur thil a ngaihtuahnate chu thu-ah a lo chantir a, a hriatpuitu ka ni. He college hi eng tikah emaw chuan dinhmun ṭha zawkah a la inhlangkai ngei ang a, chung hunah chuan mi pakhat hming lamin kut 'an' la beng ngei ang. Chu mi chu ani hi a ni.


College tan ngaihtuahna eng eng emaw te kan han seng ve a. Chung kan ngaihtuahna te, tih atana ṭha nia kan hriata ruahmanna kan neih ang ang te chu ani hnenah ka thlen a, eng mah hi min namnulsak ngai lo. Chu chu nuam ka ti. Mihring tu pawh mai hian kan thu leh hla ngaithlatu, ngai pawimawhtu, ngai thutaktu hi kan ngaihlu ṭhin; chu chu ani nihna hi a ni a, ani thlazar hnuaiah hian thu ve riau leh thei ve riauva inhriatna ka nei thei tlat zuk nia. Chutiang mi chu a ni, ka pu hi. A ropui ka ti.


Huatna nena "Ts" min ti lova rintawkna nena "Ts" min tih ṭhin avangin ka lawm e ka pu. Zahna chibai ka buk che a. Lalpan malsawmin hriselna ṭha tak pe zel che rawh se.






17 August 2025

Tlahpawi

Lusei khuangchawiah hian Tlahpawi an awm ṭhin a, Sadawt puitu a ni a, a nghawng belval hi a chang ve ṭhin.

Thingthiah/Thingdim

Khuangchawinaah hian, khuangchawi tur kha lal emaw, mi ṭha deuh tak emaw a nih chuan an pu (a nupuia pa), khualkhuaa awm kha, Khuangchawi huna lo lâm turin thingthiah an ti a, sawhthing zailep thil khawm kha a pute khua an inah a va thiat ṭhin a ni. Chutianga va thiattu kha an pu khan vawkpui a lo talh tur a ni a, chumi hnuah chuan an pu khan val upa hovin tlangval fel deuh deuh a sawm khawm a, khuallam chi tinreng kha zan tin deuhthaw an zir ṭhin a. Khuangchawi ni a lo thlen chuan, heng mikhualte hi khuangchawina khuaah an va lâm ṭhin a, Chuvangin an lâm kha khuallam an ti a, khuallam lo chhuahna niin chi hrang hrang a awm. Khami nia lam hote kha thingthiah an nih tawh avangin thîngdim an ti.

An pu kha khualkhuaa mi ni lova tualchhung mi a nih pawhin, an tih dan khi a ngai reng tho a ni. Khuallam hi khuangchawitu tihropuina a ni a, sial emaw, a tlem berah cheng 40 emaw an hlawhtir ṭhin.

Note: Thîngthiah/Thîngdim tiha 'thing' hi Sawhthing tiha 'thîng' thluk/lam dana lam tur a ni.

Sathingzar/Kelkhawthang

Sekhuang leh Khuangchawi-ah hian a hma daih thla thum velah sathingzar hi an lo ti ṭhin a. Nula leh tlangval an sawm chiam a, kawtchhuah lûn lam deuh berah khan thing hring an ek khawl ṭeuh va, kawng dung tluanin an zar ṭhin a, furlong 2 (furlong 1 hi metre 200 vel a ni) emaw laia thui te an zar a, se talh huna a sa chhumna tur a ni. Hemi ṭum hian 'thing ek zu' a awm a, nula leh tlangval pual a ni na a, an in duh mang lo, paho bawk kha a intu an ni ṭhin.

Sathingzar nan hian kel chal hmul sei tak an talh ṭhin a, chu chu naupangho hian an chaih a, a hmul kha tlangvalhovin an inchuh a, a nung chung khan an hlep huai huai mai ṭhin a, a bê rawng rawng ṭhin. Chutianga an hman ṭhin kel chu Kel khawthang an ti.

Thlahpa/Mitthi râwp lam

Thlahtu bul sawina a ni. Mizo sakhuanaah hian 'Sekhuang' an hmang ṭhin a, sechal ki kheh tawh emaw, a ki hmawr hawng tawh emaw hi an talh ṭhin. Sepa a ki hma lam kheh tawh hi Khuangchawi nan emaw, Sekhuang atana talh tlak tawha an ngaih avangin 'khuang kân rual' tiin an sawi ṭhin. 'Sekhuan' nan emaw, 'Khuangchawi' nan emawa hman tlâk tawh tihna mai a ni.

Sekhuangah hian Luseiho chu mitthirawp an lam ṭhin a, chuvangin 'sekhuang' tih ai mahin Mitthirawp Lam tiin an sawi zawk mah ṭhin. Mitthi râwp lam dan chu, an chhungte thi tawh an hriat phâk zawng zawng kha an ruang (lem) an din a, mau ṭawn kualah hian an din kualtir a; nu ṭhenkhat phei chuan an fa thi tawhte kha mawi tak takin an chei a, an lung a tileng a, an ṭah an ṭah phah ṭhin. Lal mualah emaw, anmahni kawt zawlah te pawh a rem chuan an lam a, an ropui ni tak a ni. An milim chei zingah khan an thlahtute an hriat tawp ber kha 'thlahpa' an ti a, lian bik takin an siam a, muala an lâm laite khan "Zu ka tawk e" an ti a, zu an tulh ṭhin.

B. Lalthangliana hrilh fiah dan:

Sekhuan (Sekhuang) an hmannaa a ruaipui ni zanah hian Mitthi Rawp Lam an hmang a. Hemi ni hian milim dinna tur hlâng lian tawk tak, zawn theihin an siam a. A zawn nan phulraw pali an hmang ṭhin. Milim siam thiam deuh an ruai a, an chhungte thi tawh zawng zawng — naupang, nula, tlangval emawte chu a ang thei ang berin, a hma daiha an lo khawl khawm tawh lamu-in an siam a, a lu tuamna tur phei chu a hranpain puan an lo tah diam a. An chhung thi tawhte hming an vuah thliah thliah a. An thlahtu zinga an hriat hlat ber lim chu lian bik takin an siam a, chu chu "thlahpa" tiin an vuah a; hlângah pawh a laiah an dintir ṭhin. Milimte chu puanchei te, kawrzeh te, ṭhi leh ngûn tein an chei ṭhin a ni.

Chung milimte chu khumâiah an dah a, tukverh an dahpui a, an la lut leh a. An se talh sa tui lai kha hmawlhin an thil a, milim âwm velah an vit bur a. An chei a, an sawngbawl vel lai chuan nu ber chu a fa thi tawhte ngaiin a ṭap hawm hawm a. A limte chu a bia a, anmahni vekin an chhang leh a, an lung a chhe thei hle ṭhin.

Pa berin milimte chu ama pa (amah hringtu) a thih tawh chuan, a ṭan nana hmangin zu a tulh diat diat a. A tulh kim vek hnu chuan a ṭap hawm hawm a. Tichuan, mualah an zawn chhuak ta ṭhin a ni. An zawn chhuah tak tak hma hian darkhuang te, darbu te leh khuang an rem a, dar hla an sap a. Tufahovin hlâng chawpin an sêp a; an khuain an thlir ṭhup a, hmuhnawm an tiin ropui an ti em em a ni. A tlangpuiin 'sekhuan' leh mitthi rawp lam hian ni li vel a awh ṭhin.

Dawitlak

Mizo sakhuanaah hian 'Sedawi' hi sial an talhna hmasa ber a nih avangin, 'sedawi' an ti a. Sepa tuai, a ki kutphah chen verh vawrh a nih chuan 'dawitlak' an ti a, chutiang rual chu an hmang ber. 'Dawitlak' chu Sedawi hmannaa sial talh tlak tihna tluk a ni awm e.

Tin, sedawiah hian sial a tlu ta ruah mai a, Luseite chuan 'Pathian sa' tiin vawkpa te pawh an talh bawk ṭhin a ni. Heta 'sa' tih hi pathian emaw, sakhuanaa 'sa' kha ni lovin, pathian pual sa sawina niin a lang.

Mualbuh/Sabebuh

Chawng an hmannaah khan vawkpa pahnih leh vawkpui an talh a. Vawkpui chu an buhchiar a, chu chu 'mualbuh/sabebuh' an ti a, naupangho hrai nan an hmang ṭhin.

Sumdeng zu/Thing ek zu

 'Khua' biaknaah emaw, 'chawng' an hmannaah emaw zu ngân 40 tal a sa (bilh) tur a ni a, chumi atan chuan nula leh tlangval sawm khawmin buh an deng tlut tlut ṭhin a, chung buhdengte tan zu ngân 7 a ṭheh ang; chu chu 'sumdeng zu' an tih chu a ni. Zu hming a ni lo va, an thil tih azira a hming an vuah mai a ni.

Chutiang bawkin sa chhumna turin nula leh tlangvalin thing an phur a, chungho tan zu ngân 5 an ṭheh leh a, chu chu 'thing ek zu' an ti leh mai a ni.

Note: Ngân hi buhvai dip leh a kem inpawlh ṭin khat hi ngân khat a ni.

Vawkpa sût nghâk

'Sa' biakna, sakung phunaah khan an vawkpa mal vulh hmasak ber emaw, an vawkpa lian ber emaw an talh ṭhin a. Chu an vawkpa talh lu leh a sa serh dangte chu kawmchar sût, khanchhuk leh tlûng inkar laiah an târ ṭhin a, chuvang chuan vawkpa kha 'vawkpa sût nghâk an ti a, sakhuana thilah lo chuan kawng dangah tihral thiang lo a ni.

Vawkpa pahnih pathum a ruala an vulh a nih chuan, a tê zawka te kha lal emaw, mi lian dang emaw pawh an talh (sak) mai thei a, a lian ber kha chu 'vawkpa sût nghâk' a ni a, sakhaw hmanna ngei ngei tur a ni. A tê dang, lal leh mi lian tana an talh chu an ei tur a ni thung.

Vawkpa talh hi ni thum serh tur a ni a, an talh ni aṭanga a tûk thumna kha 'inthen tûk' an ti a, an Sadawt hman khan a rawn thian a, 'sa serh' eng emaw ber an pe leh ṭhin. Chumi hnuah chuan ni dang ang bawkin eng pawh a ni thei tawh ang a, mikhualte pawh an be thei tawh ang. Sadawt khan vawkpa ngûm a hlawh ṭhin. 

Tlangvalin nupui a nei a, a indang a nih chuan ama puala sakhua nei ve tawh turin vawkpa sût nghâk a talh a ngai a; sakhaw dang biain a sakhaw biak a thlak dawn chuan, a hnam nena a inleh a ngai a. Chumi atan chuan 'vawkpa sût nghak' bawk a talh a ngai a, chu chu 'saphun' an ti.

25 April 2025

Buh ṭhan dan

  1. Ngai a zem: Buh a lo ṭo va, ngalrek chen vel a lo nih hian ngal a zem tiin an sawi a.
  2. Khup hawlh: Tlemin a lo lian deuh va, khup thleng vel a lo nih hun hi a ni.
  3. Kawng thleng: Buh hi kawng chen vel a lo nih hun hi a ni.
  4. Awm hawlh: Buh kara han kal vela lu lam deuh chauh a lan theih hun hi a ni.
  5. A nghapui mei: Buh a lo ṭhang leh deuh va, a inzawn lo zela awm ṭhin a kau sang ber lehlam lehlam a lo inzawn ta chiah a, sangha mei ang deuhva a lo lan tawh hun hi a nghapui mei an ti.
  6. A mawi: Buh kungin châng a nei a, a vui tur a lo insiam ṭan a, chutiang hunah chuan a kheh hmul theih tawh e an ti a, 'a mawi' tiin an sawi ṭhin a ni.
  7. A tûlzum: A mawi aṭangin a lo ṭhang danglam leh deuh va, a kau sang ber a malṭan tawh a, buh hnah hmawr a lo rêk a, a lo rai ṭan a, hetih hun lai hi a tûlzum an tih hun chu a ni.
  8. A chawngawi lû: Buh rai ṭan tir tê hmawr hi a lo zum pet a, khau chi khat, lu zum pit pet, chawngawilu an tih mai lu ang deuhva a awm lai hi a chawngawi lû an ti ṭhin.
  9. Buh vui: Buh rai pawh a lo puam ṭan a, a rai hmawrah khan a lo hmul ther a, hei hi a par a ni a, buhfang siamtu ber tur a ni tawh a, hlo thlawh paha khawih darh palh leh tihṭilh palh theih a nih tawh avangin hemi hun hma hian hlo thlawh zawh hman ngei an tum ṭhin a ni.
  10. A inthehṭhil: Buh rai a lo keh a, a fang a lo pum a, buhvui pangngai tur anga a lo awm hun hi a inthehṭhil an tih hun chu a ni. Buh vui inhlawm tlat kha a lo kak ṭan tihna a ni ber.
  11. Buh hmawr hmin: Buh a han inthehṭhil a, a vui pangngai a lo ni ta a, zawi zawiin hmin lam a lo pan a, a hmawr lam a lo eng ṭan a, hetih hun lai sawina hi a ni a, buh a êng ṭan ti pawhin an sawi. A lo hmin nasa tial tial a, a hma zual deuh chu a vui pum a lo hmin kim ṭan a, hetih hun lai hian 'nau chaw tur a lawr theih tawh' an ti a, October thla tawp lam a ni ber.
  12. A vû: Buh a lo hmin tak tak a, buh ṭha tak takah chan ralkhat aṭanga han en pawh hian a eng satliah mai ni lovin a sen lam pawl lek lek khawpin a lo eng tak tûk thei a, chutiang chu a vû an ti ṭhin a, hmun ṭhenkhatah chuan sawi dan dang pawh a awm maithei e.
  13. A hmuih: Kum chhiat kum emaw, vanduai kum emaw chuan buh vui insiam hian fang nei pum zo lovin, buh a lo thu a, buhfang awm lovin a lo si zo ta ṭhin a, chutiang chu a hmuih an ti ṭhin a ni.
  14. A ngui: Buh seng zawh hman loh emaw, la lak hman loh hrim hrim vang emawin, buh vui kuang kha a lo zawi hman a, chutiang chu a ngui an ti a, buh vui kha lek kawh zo lovin a lo tliak hman ta ṭhin a ni. Chutiang hunah chuan a seng sawt theih tawh reng reng loh bakah, hmaih a tam duh tawh ṭhin avangin a uiawm duh em em bawk. Chuvangin, a ngui hman hmaa seng zawng hram tumin theih tawpin an ṭang ṭhin a ni.

Hlo thlawh dan chi hnih

Hlo thlawh dan hi a tlangpuiin chi hnih a ni deuh ber a, chu chu 'hmatung' leh 'sirsawn' a ni.

Hmatung:

Hmatung hlo thlawh danah chuan, hlo thlo tura bung (bu) tlar khan an bula mite rual tawk zelin, mahni hmazawnah an thlo ngar ngar mai a, an hma zawn an hlen (zawh) hma loh chuan chutiang chuan an thlo char char ṭhin. Hna a sawt lo deuh zawka ngaih a ni.

Sirsawn:

Hlo thlo tur an han bung (bu) tlar a, khang intlar zinga a sir ve vete kha 'hmasir' an ti a. Hlo thlote chuan thlawh pahin hmasirte kha an rawn nêk phei a (hmasir panin an thlo phei tihna a ni). Tichuan, a sir zawngin (hma) an han sâwn a, an innek khawm chêp ta hle a. Sir sawnna tur awm lova hmatung ang deuhva an han thlawh chhoh ngar ngar theih hnuah an bun ṭanna chin ai khan an hma chu a lo sang ta hle a. Chutianga a sang ta hle tiha a hmasirin a tawk chin a tih kha 'hma tar' an ti.

Chumi hnuah chuan, zawi zawiin hmasir lehlam nêk zawngin a zir lehlam panin an han sawn phei ve leh ta a; hmasir pakhat zawk (an nêk phei hnuhnun zawk) chuan hma a han tar leh hnuah an sawn let leh ta zel ṭhin a ni. An thlawh chin tur zau zawng, hma an phelna tur te, sir sawn khata hma an tar sân chin tur te hi hmasir kuta innghat vek a ni.

He hlo thlawhna ṭawngkam hi, tunlaia kan ṭawngkauchheh hrang hrang — 'hmasawn' tih te, 'hmathlir' tih te, 'hma la' tih te, 'hmalakna' tih te lo chhuahna bul a ni.

24 April 2025

Ramhual

 Buh leh bal thlo chhuak thei chhungkua, chhungkaw hûng deuh an ni tlangpui a. Chhungkaw harsa leh chhuanchhamte kêp theitu tura ngaih, pawl tlâk (buh seng hun)-a lal hnena buh phur nga aia tlem lo (fathang) chhung lut thei turte an ni.

Zalen

Lal unau tlang chang ve lo (lalna khua nei ve lo) te, kawng engkima lal puibawmtute an ni a. Lalina a duhsak bik, lal laina hnaivai, a mi leh sate an ni ber.

18 April 2025

Isua tuarna kha (A sir lehlam aṭangin)

(Good Friday a lo thlen hian, kan tana Isua tuarna, ama thiam loh ni miah lova mi dangte tana a tuarna kha ropui ka ni a, nasa ka ti a. Thiam ang tawka han ziah ve ka duh a. Chumi tur chuan Youtube-a mi thiamte sawina te, website hrang hranga mi thiamte’n medical view leh rinthu nen angkawpa an ziah te, historian te thlirna aanga ziah te chhiar chungin hei hi ka ziak a ni — TS Khupchong).

Thlan thisen anga far: Gethsemani huana Isua awngai, lungngai taka a awngai laia a thlan thisen anga rawn far kha hematidrosis an ti a. Mi, rilru hah, lungngai leh hlau em ema an awm hian vun chhung lama thisen zâm te tak tê tête kha tikehin, thisen leh thlan chu a lo inpawlh a, vun kar aangin a lo chhuak ta hin a ni. Panic attack nei tawh chuan a hrehawmzia an hria ang a, Isua thlan thisen anga rawn far khawpa a tawrhna kha, panic attack lêt 100 vel nen a inhen ang an ti!

Isua kut an thlak: Isua kha an man hnuah Juda hruaitute hmaah leh Roman hotu Pontia Pilata hnenah an hruai a, a chungthu an rel a. An dâwp laiin an bêngin an hnek a, chil an chhâk a, an nuihsawh a nih kha. Engtin maha ti let ve lo tura an benga an hnek kha, hnek nat zawng tehna psi (pressure per square inch) 150-300 thleng a ni thei an ti a, chu chu car kawngkhara kutzungang khar chilh ang vela nâ a ni e an ti. Professional boxer-in tu emaw phuar beh tlat kha duh tawkin han hnek mai sela, chutiang vel chu a ni maithei. Roman sipaite kha an nun a râwng a, Isua kha an dâwpna lamah nasa takin kut an thlak ang tih kha a rin theih a ni.

Isua an vuakna: Kut an thlak mai piah lamah Isua kha an vuain an hlap a, he an vuakna hi a namailo hle. Roman-hovin mi an vuakna hi flagrum an ti a; savun hrui phiar sei eng emaw phuar khawmin a hmawr heuhvah a bâwk an siam leh bawk a. Hetiang vuak hi movie velah pawh hmuh tur a awm fo va, a na hle a ni ang, an thihpui fo. An vawi khat vuaknaah ringawt pawh vun a tithler nghal thei a, vawi eng emaw zat an vuak phei chuan tihrawl karah ruh lang khawp ten an vaw thei. Thisen a chhuah nasat avangin blood pressure a tihniam a, nikhawhrelova awm te, taksa bung henkhat hnathawk thei lova tawp thlengin a siam. A nat turzia hi suangtuah phak a ni lo va, hei ringawt pawh hi Isua tawrhnaah chuan a rapthlak takzet a ni.

Kraws rihna: Hmasang Roman-ho khan mi sual, kraws-a an khenbeh turte kha a kraws pumpui ni lovin, bân an kilh behna (crossbeam) chauh kha khenbehna hmun tur panin an puttir hin a, crossbeam hi patibulum tiin an sawi. Khenbehna atan hian thing lian leh tlo, tliak mai mai lo tur an hman avangin patibulum pawh hi a rit ha nelh nawlh hle ang tih a rin theih a, kg 30-40 inkar vela rit turah an ngai a ni. Kraws pumpui rih zawng hi kg 130-140 vel ni turah an ngai bawk (Mahse, Isua khan kraws pumpui kha a pu lo niin an sawi).

Kalvari tlang hlat zawng: Isua hun tawp darkar, a chungthu an relna hmun te, chuta anga Kalvari tlang pan a kalna te chhutin kea a kal zat hi km 1.5 aanga 4 vel ni turah an chhut a; Via Dolorosa (Golgotha panna kawng) bik hi kilometre chanve vel ni turah an ngai bawk. Isua khan via dolorosa a pan lai khan, nasa taka an nghaisak tawh hnu a ni a, flagrum hmanga vuak tawh, chutah pawh kg 30-40 vel puin an khenbehna hmun tur tlang (tlang panna chu kawng chho a ni ngei ang) panin kein a kal auh auh va; vawi khat lek ke pên pawh a tan chuan a harsa dawn tih a chiang em em a, a kraws put chu vawi eng emaw zat a tlukpui nghe nghe a nih kha.

Isua khenbehna: Isua an khenbehna perek/thirkhen hi, taksa kilh tlang tur a nih avangin tê tak a ni thei lo. Pakhat sei zawng in inches 5-7 vel ni-ah an ngai a, a len zawng leh chhah zawng hi inches chanve vel ni turah an ngai bawk. An kilhna tak hi kutphahah ni lovin banrekah tia sawi an awm. A chhan chu, a taksa rihna kilh bet hneh thei tur chuan kutphah aiin banrek chu a fuh zawka ngaih vang a ni ber. Khatia tuboh lian lutuk maia Isua kut leh ke an kilh khan, an chhut apiang mai kha na rapthlak tak a tling ngei dawn a, an nghaisakna leh an khenbehna avang ringawt pawhin a taksa a chet apiangin taksa nâ tak a lo chhuak zel dawn tihna a ni. Chuvangin Isua tuarna hi a lo van namailo em!

Hling lukhum: Isua hlîng lukhum an khumtir kha amah elsenna atan a ni. Hlîng/hrui zum tak phiar khawm ni maiin a lang. Isua lu-a an khumtir khan hlîng khan a lu vun chu nasa takin a chhun thi ngei ang tih a rin theih a, lu phei chu taksaah a pawimawh em em lai a ni a. A lu aangin thisen a rawn luang chhuakin a rawn far zawih zawih ang tih a hriat theih. Chuti chung chuan “Judate Lal” tiin an la elsen zui a!

Kraws-a khai kan: Isua an khenbehna kraws kha an phun hmain, leia a tlûk laiin an kheng bet phawt a, chumi hnuah an tung chauh nia ngaih a ni, chu chu Isua tawrh tizualtu a ni awm e. Isua hi a thih khan kum 33 vel a ni a; Pathian thu hrila zin reng, kea nasa taka kal reng reng a nih avangin thau lem lo, taksa inphut mawi pangngai tak ni turah a ngai theih a, a kum nena tehin kg 50-60 inkar a ni ang tih a rin theih. A kut leh kea an kilh beh kha, kraws an han phun chiah khan a taksa rihna leh lei hîpna avangin an kut leh ke an kilhna nâ kha a zual hle dawn tih a chiang a. A ban pahniha kilh beh (khai) a nih avangin vawi khat thâwk lak ringawt pawh beih fê tham a ni ang. Vawi khat boruak hîp lut turin a taksa kha tlema a kân zel a ngai dawn a, chumi tur chuan a kea an kilh behna ring chung leh, a kut an kilh behna ring chungin a taksa a tihsan (push up) zel a ul dawn a ni. A na tawrh leh an sawisakna zawng zawngte avang chuan a chuapah tui a lo khat a, chu chuan thihna a thlen taah an ngai.

Isua thihna: Chutianga na hrang hrang darkar eng emaw zat a tawrh hnuah Isua kha a thi ta a. A thihpui hrang hrang an sawite hi — asphyxiation (taksaa oxygen duh khawp awm lo) te, hlauhthawnna leh lungngaihna nasa tak avanga lungphu chawl (heart failure) te, chuap leh lung vela tui tam lutuk (a tichiangtu chu, Roman sipaiin Isua nâka a chhun khan thisen leh tui a lo luang chhuak a nih kha) vang te niin an ngai. Chuti chung chuan Isua khan, khang ama chunga kutthlaktute kha, “Ka Pa, anni hi ngaidam rawh; an thiltih hi an hre lo a nih hi,” (Luka 23:34) a la ti thei nia!

Isua khan an nghaisakna kha a thinlung leh taksain nasa takin a tuar kawp a, a thiam loh ni miah lovah an diriamin chil an chhâk a, nâ tinreng a tuar bawk a. Kan tana Isua tuarna kha a namailo asin! Nâ a tawrh chhan chu nang leh kei hi chhandama kan awm theihna tur a ni. Isua chuan hrehawm tinreng tuarin a tih tur a hlen tawh a, a bak chu kan kuta innghat a ni ta!




10 March 2025

Ni ropui a lo thleng dawn ta

 "Lord of the Rings: The Rings of Power" series kha kan en tawh maithei. Kha series-ah khan mi bumro leh maksak, mihring pangngai ni lo Orcs leh an hmelma Elves/Southlander an indo a nih kha. Adar kaihhruai Orcs chuan Bronwyn leh Arondir hote chu an hneh a. Nimahsela, anmahni puitu tur Numenoreans-ho an lo thleng a, mi rapthlak leh ṭihbaiawm tak tak Orcs-ho chu an hneh ta a nih kha. Khati ang thil siam rapthlak takte hneha an awmna ni chu, an tan chuan ni ropui tia sawi loh theih a ni lo vang.

Khawvel indopui 2-na (1939–1945) kha khawvela indona thleng tawhah chuan a rapthlak berte zing ami tih loh rual a ni lo. Allied (US, UK, USSR etc) leh Axis (Germany, Italy, Japan etc) indona a ni a, mi maktaduai 70–85 velin thih phahin, chung zingah mi maktaduai 50–55 vel chu nunau pawisawi lo an ni. Germany te, Italy te an tlawm hnuah Japan chu an khawpui pahnih — Hiroshima leh Nagasaki chu US-in Atom hmanga a bomb avangin August 15, 1945 khan a tlawm ta a. He ni hi, Allied lampang tan chuan hnehna ni ropui tih loh rual a ni lo. Indonaina a nghawng nat zual rama chengte tan phei chuan, he ni hi engti fakauva hlu leh ropui nge a nih ang chhut thiampui phak pawh a ni awm lo ve.

Vawiin (March 9, 2025) Sande Sikul kan inkhawmnaah kum 100 vel kal taa Patea hla phuah "Ni Ropui A Lo Thleng Dawn Ta" tih hla kan sak laiin, khing a chunga thute khi ka rilruah a lo lang a; indona tawpna ni hi a tuartute tana ni ropui a nih nasat dan tur vel chu! A chang khatna chu:

"Ni ropui a lo thleng dawn ta,
Kan nghak Lal Imanuel;
Sual leh ramhuai tlâwmna ni chu,
Chhandam fate kan zalênna tur chu," tih hi a ni.

He khawvela ringtuten kan buanpui, 'sual leh ramhuai'-te tlâwmna ni tur, thil siam mak leh ṭihbaiawm, rapawm leh thiltithei tak takte tlâwma ringtute hnehtu-a kan ṭanna ni tur te chu ka ngaihtuah a, ropui dawn hian ka'n hre khawp a! Kan tar lan tawh angin, fiction-ah te, movie-ah te hian hmelmate an hneha a hnehtute hlim leh lawm taka nasa taka an au dur durte chu kan hmu ṭhin a; kha ni, hmelmate an hnehna ni, an tukdawlna ni kha an tan chuan a lawmawmin a ropui dawn em asin! Chuti anga indona rapthlak tak, he khawvela ringtute leh sual leh ramhuaite indonaa kan hnehna ni lo thleng tur chu Patea chuan a mitthla a, engtin nge a tih zui?!

"Chumi hunah chuan hlimin ka zai ang,
Lal ram buatsaih chatuan hmun ka chang ve ang a,
Aw, a va nuam dawn em! Aw, a va hlimawm dawn em!
Hlim tawp hlau lovin kan lêng ang."

He khawvela lungngaihna min thlen ṭhintu, kan rilru leh ngaihtuahna tina ṭhintu, rethei leh hrehawm reng renga min siamtu, thîkna leh itsîkna avanga rûmna thlentu "sual leh ramhuai"-te an tlâwm hun chu, "a va nuam dawn em! a va hlimawm dawn em!" tih loh rual a ni hlei nem! "Hlim tawp hlau lova lên" chu he khawvel mihringte zingah tuin nge thlahlel lo bik ang le! Chu hun thlirin, nghakhlel takin, ni tin mai hian, chak lo tak chungin, "Krista Isuaa Pathian chung lam koh chhan lâwmman hmu tûrin, tiam chin lam chu ka pan ṭâlh ṭâlh a ni" (Philippi 3:14).



07 March 2025

Chhawng hnawh nge Chhawng hnawt?

  •  TS Khupchong (March 7, 2025)

Naupan lai a\anga zirlaibua kan lo zir \hin, Chhawng hnawt tih chu tun hnaiah ‘Chhawng hnawh tih zawk tur a ni’ ti zawnga sawi leh ziah a awm ta zeuh zeuh va; kumin 2025 Chapchar Kût hmanna pui ber Aizawl-ah pawh announcer-te khan ‘Chhawng hnawh’ tih hlirin an hmang a, DDK lama live commentary-ah pawh ‘Chhawng hnawh’ tih hmangin, Art & Culture Department lam (ni maw)-in programme sheet an siamah pawh ‘Chhawnghnawh’ tia hman a ni. Hemi chungchangah hian ngaihtuahna han sen zau hlek \haa hriatna a awm a, tlemin han chhui zau dawn chhin ila.

Chhawng hnawh chungchang

Mizo culture leh \awng hria Pu C. Vanlallawma chuan, “Chhawnghnawh tih awmzia hi, Pu Thanga leh Pu Zawla ten an sawi angin, neih vûm rei rui, ding êr ûr, chhâwng êrh ûrh mi kâa hnawh, tihna a nih hmel a. Hei hi a dik chuan hman lai a\anga ‘chhawng an hnawt’ an tih fo kha an lo tisual a ni thei ang. Lusei \awngah ‘hnawh’ hi eng grammar context-ah mah ‘hnawt’ tia modify theih a ni lo. Hnawh chu hnawh a ni reng. Chu vangin ‘chhâwng an hnawt’ ti lovin, ‘chhâwng an hnawh’ tih hi a dik dan a ni ang,” tiin a ziak a (Hringlang Tlang, p.567).

Mizo Department, Mizoram University-a zirtirtu, hetiang lama kan râwn kumkhua \hin Pu Lalsangzuala pawhin, “Chhawng an hnawt ni lovin chhawng hi an hnawh zawk a ni. A hnawta hnawt lam ni lovin, a hnawhin an hnawh zawk. Ei tur an neih chhâwng er ur kha artui te, sa te, eitur tui tinreng kha a hmin sain an keng a, chu chu \hiante kaah an hnawh hawng hawng a, chu chu chhawng hnawh an ti,” tiin a sawi bawk. Hetiang deuh hian Pu C. Chhuanvawra pawhin a lo ziak bawk.

Chhawng hnawh leh Chhawng hnawt hmang kawp te

Mizo history ziak hmasate zinga mi Pu K. Zawla hian Mizo Pi Pute leh An Thlahte Chanchin-ah chuan “lungdawhah chhawng an hnawt” tia a hman hnuah, “lungdawha chhawng an hnawh zawh chuan...” tiin a hmang a (5th ed. 2011, pg. 62). 1st Edition hi kum 1964-a chhuah a ni tawh. Hetah hian ‘hnawh’ a hman chhan chu ‘hnawt’ modify-na a ni. Kum 1966-a chhuak Pu Zatluanga lehkhabu Mizo Chanchin-ah pawh hman pawlh a ni a (p. 27-28), hman pawlh a nihna hi ‘hnawt’ modify nana ‘hnawh’ a hman vang a ni ber (ka lehkhabu hman lai hi 1996-a chhut nawn kha a ni). Chutiang bawkin Rev. Liangkhaia pawhin Mizo Awmdan Hlui (1971)-ah a hman pawlh bawk a, mi dang hman ang thovin ‘hnawt’ modify nan ‘hnawh’ a hmang ve bawk (p.85).

Pu James Dokhuma pawhin a lehkhabu Mizo Kalphung-ah ‘Chhawng hnawt’ leh ‘chhawng hnawh’ hi a hman pawlh a, ‘hnawh’ hi ‘hnawt’ modify nan a hmang niin a lang (2nd ed. p.106-107). Mizo historian Pu B. Lalthangliana pawhin Mizo Culture bu-ah ‘chhawng hnawt’ leh ‘chhawng hnawh’ hi hman pawlhin, ‘hnawt’ modify nan ‘hnawh’ a hmang zawk chauhvin a lang (pg. 66, 67).

Chhawng hnawt chungchang

Mizo \awng dik zawk inhnial a awm changa kan râwn hmasak ber \hin chu Pu Buanga Dictionary-ah engtin nge a awm, tih hi a ni. A Grammar and Dictionary of the Lushai Language (Dulien Dialect) tih hi J. Herbert Lorrain leh Fred. W. Savidge (Pu Buanga leh Sap Upa) te buatsaih niin 1898 khan tihchhuah a ni. Chumi buah chuan, “chhawng hnot” tia dah a ni a, “the name of a feast, (v.) to keep the above feast” tiin a hrilh fiah (p.70). A thumal \obul leh lo chhuah dan (etymology) ni lovin a awmzia (definition) hrilh fiahna chiah kan hmu.

Kum 1980-a tihchhuah Mizo |awng Upa Dictionary, F. Ropianga ziahah chuan ‘Chhawng hnawt (v)’ tiin a tar lang a. “Kût laia kawtchhuaha naupang leh tleirawlho chaw leh artui \hiante barhtu nih \heuh tuma inûm (inhnawt) chhâwnga an tih \hin ruai \heh hming hi a ni,” tiin a hrilh fiah (28). Hetah hian a thumal lo chhuah dan nia lang hmuh tur a awm ve ta thung.

Chhawng hnawh nge chhawng hnawt?

Pu C. Vanlallawma hian ‘chhawng hnawh’ a nih theih dan, rin thu deuhvin a ziak niin a lang a (ref. “tihna a nih hmel a”). A rin dan hi ni tura ngaiin, “hnawh’ hi eng grammar context-ah mah ‘hnawt’ tia modify theih a ni lo” tiin a ziak bawk. Hei hi a dik a, ‘hnawh’ modify nan ‘hnawt’ hi an hmang ngai lo reng a; ‘hnawt’ modify nan ‘hnawh’ kan hmang \hin zawk a ni. Chu chu Mizo history leh culture lam ziak hmasate’n an lo ziah dan pawh a ni. Ngun taka ngaihtuahna kan sen chuan, ‘chhawng hnawh’ leh ‘chhawng hnawt’ hmang kawpte leh ‘chhawng hnawt’ tih chauh hmangte hi \anhmun khatah an \ang a tih theih ang.

(A bik takin) Mizo history/culture chungchang ziaktute hian mi thil hre zawk leh kum upate kawma ziak an ni \hin a. Pu Buanga Dictionary-a kan hmuhte pawh khatih hun laia Mizote \awng thumal a hriatte a lak khawm a ni. Chuvangin, ‘Chhawng hnawt’ tih hi tun hnai thil a ni lo tih chiang takin a hriat theih a, a dik lo ve, an lo tisual a ni, tia sira hnawl ngawt theih a ni lo vang. ‘Chhawng hnawh tih zawk tur’ tia ‘chhawng hnawt’ dik lova ngaihna phei chu kum zabi 20-na chawhnu lama lo chhuak chauh niin a lang.

Hengte avang hian ‘chhawng hnawt’ tibova ‘chhawng hnawh’ tih tak vek mai hi a fel zân lovin a lang a; ‘chhawng hnawt’ etymology hi chiang faka hriat theih ni lo mah se, pi pu chena an lo hman zawk hi ‘hnawt’ nia a lan tlat avangin hnawl mai chi a ni lo vang a, ‘chhawng hnawt’ modification form-a ‘chhawng hnawh’ an hmang te erawh chu a la pawm theih viau zawk ang. Kan thu kharna atana Liandala’n kum 1940-41 vela a phuah “Pi Pu Chhuah Tlang” hla chang thumna han dah ila.

Lengin chhawng an hnawt, chûn hraileng nen,
Sa leh buhchangrum, bawhar tui nen;
Zua tin an hlim vangkhawpui an lâwm,
Tlai ni nêm duai lenkawl thiang karah hian.

Thlalak remchang hman a ni


09 November 2024

Taitea leh Rsa: Mizo fandom kan nei ve ta!

'Fandom' kan tih chu, sports leh entertainment khawvela duh zawng leh ngainat zawng inang nei (common interest) inhlawm khawm (community) hi a ni mai a. Zai thiam emaw, lemchang thiam emaw etc tu emaw ber ngai sangtute hian fans group hming an nei thin a, chu chu fandom kan tih chu a ni mai awm e. Entertainment khawvelah thil thar a ni lo. A tobul leh nihphung hi kan tar lan tum ber a nih loh avangin chu lam chu hrût thûk ta lo mai i la.

K-Pop-ah hian zai thiam leh group larho hian fandom hming an nei fur mai a. Entir nan, BTS fans-ho chuan A.R.M.Y an inti a, Blackpink fans chuan Blink an inti a, Exo fans-in Exo-L te an inti a; an invuah fur mai. Mizo zingah pawh K-Pop fans an tam viau a, a bik takin thalai leh tleirawl lamah min hrût na hle. Heng fans rualte hi an ngaihsan zawngtena a tihpumkhat theihzia hi pui tak a ni! Kan rin phak bakin, ngaihsan zawng hian mihringte min lo phuar khawm thei mai a lo ni. Mizoram leh Assam nena ramri chungchanga buaina kan neih pawh khan, heng Mizo K-pop fans-te hi social media-ah an tangkai hle a, twitter (tuna X tih tak)-ah post trending an siam reng reng a, Assam CM pawh an chhaih buai hle a nih kha (Hemi chungchang hi Vanglaini lamah ka ziak tawh a, chhiar duh tan Mizo K-Poppers kan rawn ding chhuak!)

Heng Mizo K-pop fans-te hian ngaihtheih loh an hlawh viau thin a, thalaite sukthlek an thlak nasat avangin K-pop hrim hrim hi mi tam tak chuan kan lawm lo. Kum 2011 chhovah khan "Korean Flu" tiin misual.com lamah pawh kan lo sawi ho nasa viau tawh, "bird flu aiin a hlauhawm zawk" ti te pawh an awm (ref. 1) (Korean flu chungchang post dangte chhiar zawm duh tan — Korean flu-II, Korean flu-III, Korean flu-IV). Ngaih dan a inang lo va, inhnialna pawh a nasa. Thawk khat laia K-pop fans thenkhatin Milennium Centre bang awh hnawk khawpa K-pop singer birthday puala a thlalak an rawn zar phei chu, mi tam takin kan sawisel a nih kha. Mizo thalaiten, an thalaipui aia hnam dang thalai an ngai sang hi tam tak phei chuan kan thîk deuh ni te pawhin a lang.

Chutiang khawvela kan awm chhoh mek lai chuan, kum 2024 Youth Icon chuan "mak tak maiin" thil a rawn her danglam tlat mai nia! Top 10 hmain ri rêt rêt a awm tawh a, top 10 intihsiakna an zo, Top 5 a rawn ni chho chu thil a rawn inher vut mai! Icon Lalsangliana'n pakhatna a ni a, ni zo ta lo J. Lalrosanga fans-te chuan pawisa thawh khawmin bike tha tak an leisak a. Chu chu an intihhmuh ni hmiang, top 10 zinga a tam zawk tantute chuan whatsapp group siamin, pawisa an thawh khawm sup sup a, bike leh scooty an inleisak ta sup sup mai! 1-na Sangliana ngei pawhin scooty a dawn bakah a nu mit enkawlna tur cheng nuai tel chu amah tantuten an thawh khawmsak a ni (Sumdawngte hlei hleiin an hlawkpui a nih chu!)

Chutianga top 10 chinin fans thahnem tak an nei chho ta chu mi tam tak ngaih dan a ni leh ta lo! Rin aiin an duhzia leh tanzia an lo an lo lantir nasa bawk a, sawiseltu pawh an awm ve bawk. Chuta mi thenkhatina an sawi fo thin "hnam dang ni lova keimahni leh keimahni kan inngai sang hi a tha" tih hi a tirah chuan ka en liam mai mai a, ka ngaihtuah chian hian a lo ril lutuk ringawt! A ril a ni satliah lo va, a hlu a, he thilina kan entertainment khawvel a thlakzia leh, a tha zawnga nghawng a neihzia hi sawiin a siak lo ve! Kan University-ah music lam zir bingna te awm sela chuan, Youth Icon 2024-in Mizo entertainment khawvela danglamna a rawn thlen dan te, thalaite sukthlek a thlak dan te hi zir chian tlak hial a ni.

Kan thalaiten Mizo zai thiam ngaihsan tur an zawn lai, Korean zaithiamtea an inhnangfak lai khan, an ngaihsan zawngte ang turin sum an seng a, an thuam ang leh an hlate lei nan an inseng a. Korean tawng an zir a, thiam tak tak pawh an tam. Matheilovin, hnam dang ngaihsanna hian mahni hnam ngaihhniamna a thlen thin avangin chu chu kan hnam tana a him lohna chin pawh a awm. Chutiang a nih laiin heng kan icon rualten thil an rawn thlak danglam ta hi a ropui takzet. Icon an ngaihsante kha thilpek an pe ruih ruih a, an programme-ah an zui dul dul a, an zai an vawrh lar chuai chuai a, an thil tha tih hahipin an sawi larsak a. Anni tan chuan zai kha eizawnna tlingah an chhuahsak a ni ber a. Youtube channel an siam a, an follow chur chur a; chu pawh eizawnna hmanrua tho a ni.

Milennium Centre bang hlai, K-pop-ho thlalak tar lannaah Mizo tlangval thlalak kan hmu ta a, Korean tlangval ti hling hleng thlalak tartute tho an ni maithei! J. Lalrosanga phei chuan, "Korean zai thiamte thlalak chauh awmna tura ka ngaiha ka thlalak an tar hi..." ti zawngin ropui a tihzia a sawi a nih kha. Chutiang chuan, kan thalaite ngaihhlut zawng — khawchhak (Korean) atanga keimahni chhung (Mizo) ngeia inthlak lut ta tlat mai hi a ropui lai ber chu a ni a; hun kal zelah nghawng tha zawk a chhuah zel ang a, zai thiam tak tak tan zai thiam man pawh a awm zel a rinawm.

Hman zan chu instagram lamah ka lut a, page pakhat, Lalsangliana fans group pakhat — Team 420 te account ka hmu fuh a, ka va follow a. An post hrang hrang ka en kual chu ka lawm tlat mai zuk nia! Korean-a kan hmuh thin 'Fandom' kha Mizovah pawh hmuh tur a lo awm ve ta tlat mai. Lalsangliana (Taitea) tantute hian 'Taitans' an lo inti ve reng mai. J. Lalrosanga hi engtin nge an intih chu ka hre chiah lo va, fandom name chu an nei ve thovin ka ring. An post ka en a, Team 420 group-te chuan an icon Taitea bakah Top 10-a tling dangte chu lawmpuina citation an lo hlan vek mai hi a lo ni a! A ropui ka ti. Infiamna lamah chuan club hrang hrang tantute inkarah buaina thlengin, thihna te pawh a lo thleng fo tawh. Mizoramah erawh chuan, inlawmpui tawnna leh inhmangaih tawnna an lantir hi a ropui lutuk. Sum leh pai tam taka thlentir tum pawh ni i la, harsa tak tur a ni. Mahse, Youth Icon rimawiin a thlentir tlat si a ni.

Fans-tena Taitea leh Rsa an bawr ang em em hian Top 10-a mi dangte hi an bawr lo niin a lang a, chuvangin anni pahnih hi kan tar lang tam lo thei lo. Taitea leh Rsa zarah kan ti dawn nge, Youth Icon 2024 zarah, kan ti zawk dawn, Zoramah nghawng tha zawk tam tak awm theiin ka hria a, chungte chu tlem tlem, rin thu telin han tar lang tel i la.

  • Korean ngai sangtuten an ngaihsante avangin sum tam tak an seng a, an product tam tak an leisak a, Mizoram sum leh pai tam tak chu khawchhak lamah a tleh chho tihna a ni. Tuna Youth Icon avang hian kan ngaihsan zawng a inthlak chho ve zel turah ngai i la. Khi lama sum tam tak tleh chho kha keimahni ram chhungah ngei a vir kual dawn tihna a ni a; a tam tham emaw, tam tham lo pawh ni se thil tha zawk a ni hrim hrim mai.
  • Hnam dang ngaihsannain kan hnam ngaihhniamna a hring thei a. Tuna kan tualchhung zaithiamte ngeiin heti tak maia ngaihsan an hlawh hian keimahni leh keimahni inngaihsanna a thlentir chho thei. Mizo vêk kan ngaihsan chuan, Mizona pawh kan ngai sang ve lo thei lo.
  • A fans ngah pahnih — Taitea leh Rsa hi thingtlang tlangval an ni. Amah ngai sangtute hi thingtlang mi chauh ni lo, khawpui mi tam tak an awm. Kan khawpui thalai leh tleirawlte thingtlang tlangval zûna an han uai ngawih ngawih hi, khawpui leh thingtlang inkar (gap) zau tak awm hi a pawt zim theiin a rinawm.
  • Ram leh ram, hnam leh hnam intihbuai a thleng fo va. Chutiang hun a lo thleng leh a nih pawhin, pumkhat leh tangruala kan ngaih a awm hunah ram leh hnam tan anni hi social media lama mi tangkai leh thawhhlawk niin kan hmatheh ber an ni thei.
Anni pahnih bik hi tlangval chapo lo leh entawn tlak tak mai an niin a lang a; an kal zelna turah pawh thlêmna tam tak an tawng chho ngei ang. Chungah chuan fimkhur takin nun hmang sela, kan thalai rual, tleirawl tê tête hi a tha zawngin an nun an kaihruai ngei ang tih a rinawm tlat a ni. Thalaite hi ngaihsan tur zawng leh entawn tur dap reng renga khawsa kan ni a, kan ngaihsan tawh vêk vêk hi chu an nunzia kan la chhawng a, kan hriat loh lai pawhin kan nun danah nghawng an lo nei nasa hle thin. Chutiang a nih avangin, Taitea leh Rsa te hi thalaite kawng dika kaihruai theitu remchang tak an ni a, thalaite icon mai ni lo, an hero ni zel thei turin duhsakna ka hlan a ni.



25 May 2024

A Tawpah Chuan Nomawi A Awm

Pathianin mihringte min duan dan hi a mak ngawt mai. Mi \henkhat tana thil harsa tak anga lang hi \henkhat tan chuan awlsam tê zawh mai theih te a lo ni \hin. |henkhat chu pawl sawm emaw, sawmlehpahnih emaw, an vawi khat exam-naah ram pum huap pakhatna te an ni thei a; mi \henkhat ve thung chu vawi tam tak an beih pawha pass thei reng reng lo te an ni lawi si. Hei hi eng nge a chhan kan tih chuan, Pathianin thiam thil leh theih thil min pek a inang lo tihna a ni. Thil pakhata kan hlawhchham a nih pawhin, kan thiam lo va, kan thei lo va, kan chhe ta duai tihna a ni reng reng lo; kan theihna zawnah chuan mi dang tluk rual kan ni dawn bik lo!

Topper kan sawi tak te, \ha taka pass kan sawi takte hian awlsam takin hlawhtlinna an hmu bik lo. An hlawhtlinna kha kan hmu langsar a, a phena an thawhrimna kan hmuhpui pha lo fo. Theih tawp tak meuh meuh an chhuah avanga chutiang dinhmuna ding pha chauh an ni. “Pakhatna a ni a, a van vannei, a van thiam bik” tih te hi kan \awngkam hman \hin dan a ni a, “thiam bik, thei bik” tih \awngkam ai chuan, “thawkrim bik, taima bik” tih hi kan rilru puthmang ni zawk se, a duhawm hle.

Mi hlawhtling leh ropui tak takte’na sawi nuam an tih ber chu, an hlawhtlinna ni lovin hlawhtling tura an beihna kawnga harsatna an tawh lai te, an hlawhchham lai leh hringnuna a chhuanawm loh lai ber nia lang an tawh lai te hi a ni. Chungte avang chuan mi hlawhtlingte zinkawng kan lo hriat ve phah \hin. Chuvangin tuna hlawhchhamna hi, nakina titi titamtu leh sawi nuamtu tur, nun titamtu \angkai zawk a ni a, malsawmnaa chantir thiam apiangin an nihlawhpui ang.

Zirtirtuten zirlaite fuihna atana an hman ber chu, mi hlawhtlingte hlawhtlinna ni lovin, hlawhtling tura an beihna a ni fo; hlawhtlinna ai mahin hlawhtling tura thawhrimna kha a ropui zawk hial awm asin. South Africa President hmasa ber Nelson Mandela chuan, “Hlawhtlin hma chuan theih loh angin a lang fo,” a ti a, kan thil tih kha hlen a nih hma chuan theih loh emaw, harsa lutuk emaw angin a lang \hin, a tihna a ni. Chu ‘theih loh anga lang’ taka chu mihringten fiahna kan tawh \hin, mi tam tak beidawntirtu a lo ni tawh \hin a; ‘a theih’ ti tlattute chuan hlawhtlinna an chang \hin.

Mihring nun hi chona hlira khat a ni a, chona hmachhawn ngam lo mi dawizepte tan tunlai khawvelah dam khawchhuahna a awm lo. Hringnun hi games khelh nen ka tehkhin fo \hin. Games pawh hi kan khel a, level a sang tial tial a, a har telh telh a. Level sang deuh chin khelh tawh phei chuan, vawi khata zawh nghal a harsa a, vawi hnih vawi thum te, vawi tam tak te emaw beih nawn a ngai \hin. Nimahsela, bei nawn apiang khan an beih nawn tam poh leh kha level kha an hre belin an hre chiang ang; level tihartu ber pawh an hria ang a, next level thleng tura a mamawh te, a chak lohna te pawh a hre nge nge ang. Chu chu level sang tak thleng tura thil pawimawh tak a ni. Hringnun pawh hi chutiang chiah chu a ni. Hringnun level hrang hrang a awm a, kum a upa telh telh a, nun hi a harsa tial tial a. Kan thil tiha hlawhtling nghal lovin kan hlawhchham hmasa fo va, mahse, kan beih nawn fo chuan kan hlen leh nge nge \hin. Hlawhchhamna hi hlawhtlinna kawng kawhhmuhtu pawimawh a tling.

Hmeichhe rapper lar Nicki Minaj chuan, “Hlawhtlinna chu i sir maiah khan a awm a, beidawng ngai suh,” a ti a, kan hma lawkah emaw, kan sir lawkah emaw hlawhtlinna a awm a; vawi hnih khat pen leh hleka ban phak mai tur a ni. Chu chu hre lovin mi tam tak chu an vawi khat hlawhchhamnaah an beidawng a, an tawpsan a, an kiang hnai maia hlawhtlinna awm reng kha an thleng pha lo fo.

Kum 1992-1993 a\ang khan English Premier League neih \an a ni a, champion hmasa ber Manchester United khan champion nomawi chawi tura an beihna kawngah vawi 6 ngawt an khingpuite an hneh lo, an tluang purh bik lo tihna a ni. An match hmasa ber chu August 15, 1992-ah Sheffield United nen an khel a, an hneh lo nghal pang! Match hmasa bera chak loh nghal chu hrehawm tak tur a ni. Nimahsela, Manchester United chu a tawpah an champion a, tunah chuan Premier League-a champion zing ber an nih bakah khawvela club hlu ber a ni mek. Sheffield United erawh tun season-ah point hmu tlem ber an ni a, division hniam zawkah an tla thla ta thung a nih hi. Vawi khat chak loh te, vawi khat hlawhchham te hi ‘thei lo’ nihna a ni lo va, kan hlawhchham fithla \hak e tihna a ni hek lo. Kan hlawhchhamna kha insiam \hatna atana kan hman phawt chuan, a tawpah kan tan nomawi hûnin a awm \hin a ni.

Tuna kan tluk tak lohte hi kan aiin an \ha zawk tihna a ni reng reng lo, keini aiin mark an hmu tam zawk rih mai chauh a ni. Beidawng lova kan beih fan fan chuan, anni aia mark hmuh san zawk hun kan la nei ang a, nomawi kan la chawi khalh lo vang tih tu nge sawi thei?! Nang leh kei chuan, kan hringnun a tawp hma loh chuan hlawhtlin tumin i bei leh fan fan mai ang aw.

(HSLC & HSSLC 2024 results a chhuak a, pass tharte kan inlawmpui luih luih laiin pass zo lo rilru zuai tam tak an awm ve mek bawk a. Chung mite fuihna atan, May 26, 2024-a Mission Veng YMA Chanchin-a chhuah atana ka ziah a ni. Hmun danga khar chhawng duh tan dil kher ngai lovin ziaktu chiang taka dahin phal a ni a, a ziaktu phalna tel lo chuan youtube lama chhiar phal a ni lo — TS Khupchong).

Generation thar leh keini

Keini kum 1981-1996 inkara piangte hi Gen Y tia hriat kan ni a, a karah kum sangbi inṭhen dawn hnaiha piangte kan nih avangin Millennials tia sawi kan ni bawk. Kan nauteho, kum 1997-2012 inkara piangte hi Gen Z tia sawi an ni a; kum 2013 hnu lama piang, mobile phone/youtube-a awm tleite hi Gen Alpha an ti bawk.

Keini generation-ah chuan film lama kan en duh zawng chu insual bur bur hi a ni mai a — khawchhak lamah kungfu film hrang hrang kan en nasa a, Jet Li, Jackie Chan tih angreng an ni a, Bruce Lee pawh kan la en peih reng. Rambo hmuhnawm kan la ti pha ve a, Arnold te kha pâ kan ti ngawih ngawih. Vai film-ah pawh chawlhni apianga tlai dar 4 film chhuak ṭhinte kha kan hmaih ngai lo.

Rock music ri bur bur chi kan la sukpui ve nasa a, kan pian hnaa rock band lar tak takte kha kan la ngaithla mar pát reng (Keimah tak hi chuan ka ngaithla tam lo. Beatles hi ka ngaithla nasa a, Guns n Roses, Motley Crue etc tih vel te pawh ka ngaithla ve nasa). Country music-in kan zingah bu pawh a la khuar thûk a, kan lung hi a lêng veng veng reng thei.

Wrestling te hi kan en ning thei lo va, sikul kal laklawh lai pawha chawlhlawka TV neite in lam pan dal dal ṭhin kan ni. Undertaker, The Rock, Stone Cold, Kane, Triple H, Batista, Chris Jericho, Jeff Hardy, Kurt Angle (ka ṭan hlawl lo), Rey Misterio (a khel hi ka en ning thei lo) etc... A tawi zawngin, khang insual bur bur chi infiamna te kha kan en duh zawng a ni (boxing lam kan la sawi lo mah mah).

Lehkhabu lamah lah ni se, Count of Monte Cristo, Papillon, Les Miserables, Sherlock Holmes etc te kha ngaihnawm kan tih chi a ni a, a hlui thei lo. Lungin tâng tlanchhuak, indona (revolution) te, hnu chhuina lam hawi lehkhabu te. Heng laiah te pawh Sailo Khawma, The Adventures of Din Din etc tih vel kan lo hriat lar em kha. Generation hmasa lama thu leh hla an lo tuipui tawhte kha kan tuipui pha ve vek hlawm.

Mizo takin sawi ang. Lo kan vât ve nasa a, ram kan riak a, ramhnuaiah zan thimthamah kan chetla nasa. A tawi zawngin chempui kan chelek nasa a, ramhnuaiah thlantui farin hna kan thawk hman. Rit kan phur a, khawvel khawl changkangte kan hmuh phak loh avangin tharum leh thawhrimna kan hmachhuan. Mobile phone hman lar hmaa lehkhathawna inchhai ṭhin, ṭhenawm khuaa mahni class leh roll no. anpui zawnga pen friend chhar chawp ṭhin kan ni.

Sikul lamah zirtirtute hrem tawk ṭhin kan ni a; khup thi phunga ṭhingṭhi-a kal ṭhin a, uṭawk sawt hmanga hrem, duk leh vung chur khawpa vuak tuar kan nih chang pawha a ve rêng tura ngaia thubuai hla buaia la ngai lo kan ni. Naupan têt lai pawha awmtu mumal nei lova nu leh paten an fehsan, mahni tâl tâla tâla ṭhian sual ṭhin kan ni a; kahpup leh silai lem siama indo lem (inkringkah kan ti) ṭhin kan ni. Ramhnuaia buk saa inbailem chhuan ṭhin kan ni a, kan ei turin ramhnuaiah thei kan inlawh thei.

(Kan va peng thui ve). Chung zawng zawng paltlang, tui zawng leh ngaihsan zawng pâ tak nei kan nih avangin 'she is' awm vete chu tlem tê, pianpui tak tak chauhte an niin a lang a, kan hriat phak ve chin, kan khawvelah khan 'chawp' an awm meuh lovin a hriat. Kan nu leh pate lah rambuaiin a hrual fîp an lo ni vei chhap bawk nen, (tlang takin han sawi ila) tuaina chance a tlem. Chu chu, Gen Y chungchang a ni.

Gen Z ve thung chu a rawn dang ta daih. Gen Y leh Gen Z inthlak chhoh hun lai (transitional period)-ah thil inthlak danglam a tam bik hlein a hriat. Kum 10 kal ta khan Korean flu ti hial khawpin Korean Wave kan lo buaipui tawh a, tunah chuan kan buaipui peih tawh lo, (k)an tuipui dual dual tawh. An rimawi ngaihthlak duh zawng a dang a, an ennawm en duh zawng, infiammi an ngaihsan zawng (rorum aiin hmel ṭha), an lehkhabu chhiar duh zawng chenin a dang. Generation hmasa zawkte tuipui zawng tuipui pha hi mi tlem zawk an nih a rinawm tlat.

Hmasawnna a ṭhang nasa a, khawl thil kan chelek tam telh telh a. Inkalpawhna, inbiakpawhna leh hnathawhnaah thlantui aiah thiamna an hmachhuan tawh a, engkim a awlsam em em vek tawh. Mu chungin khawvel lehlama mi ṭhian an kawm tawh a, mobile phone hmangin an sumdawng tawh a, ramhnuaiah an lut tlem telh telh a, an ni tin khawsaknaah awm sa (nature) aiin siam chawp (artificial) nen an inhnimhnai hnem tawh zawk. Pathian awm ring lo te hi han awm lo ziazang an ni hlei nem, Pathian thil siam ropui tak takte hi an mamawhna a tlem tawh em asin, tun hma ngaihtuah chuan.

Chutiang te avang pawh a ni ang, kan pâ hrák ta lo deuh va. Nû chawp, insiam chawp anga lang hi kan tam ta. Kan changkang leh lutuk a, tun hmaa kan hriat ve phak mang loh, changkannain a ken tel sualna a tam. Anpui kawp nachang hria an tam telh telh a, zahthlaka kan ngaih ṭhin, zahthlak ni ta lo a tam mah mah tawh. Naupangin lengzem hla han sak bai bai te kha zahthlak a ni tawh lo. Hmeichhiain meizial han zuk te hi ngaiah an neih a ni tawh mai a, hmeichhe zu in phei chu mak an ti tawh mang miah lo. A, a tam, sawi tur a tam em em.

Chutiang mite chu an ni a, Gen Z hi. Sualna chance te, tuaina chance te hi an ngah em em. Chhehvel thil a dang nasa tawh lutuk a, ngaihhlut zawng a inthlak ve reng lo thei si lo va, chu chuan generation hmasa zawkte pawm hleih theih loh tur thil thar a rawn hring chhuak zel dawn. An khawvel a inher chhuak tawh miau va, chumi mila khawsak kan tum mai loh kan ipikin kan hah tlawk tlawk ang. A per dawn thleng pawha kawih ṭang ṭang ngai thilte zawng a awm narawh e.

Anniho (Gen Z) hian nu leh pa chan an han chang ve ang a, Gen Alpha-ho khawvelah an la lut ve dawn. Mobile phone leh youtube hmang awm tleite khawvel, zirtir ngai miah lova mahnia games khel thiamte khawvelah an la inhnimphum ve dawn. Chhiar aia ngaihthlak nuam ti zawkte khawvel ania an la hmachhawn dawn ni! Keini ai mahin an la hahin an la hrehawm lo vang tih tu nge sawi thei le?

April 9, 2024-a ka facebook status a ni e. — TS Khupchong

'Pangparhnima' thlir thuak thuakna

 Mizo Academy of Letters (MAL)-in Book of the Year 2023 atana a thlan tak Pangparhnima hi Book of the Year atana an thlan tawhah chuan sawi hlawh pawl tak a ni awm e. A  ziaktu hi thu leh hla khawvela mi thar leh, Pangparhnima ngei pawh a lehkhabu pakhatna a nih vangin mi rin a hlawh lo sa a ni thei a; a aia thlan âwm zawka ngaih theih tur, thu leh hla lamah pawh langsar sa an awm vang a ni thei a; tin, a lehkhabu hrim hrim hi lehkhabu \ha ber atana thlan atan em chuan miin an duh khawp lo deuh a ni thei. Eng pawh ni se, a lehkhabu ka chhiar a\anga rilrua thil lo awm, a \ha lam leh \an lak ngaihna lam nia ka hriat te han tar lang ila.

 ·        Character (hming nei chin) pawimawh em em si lo duh aiin a tamin a hriat a, a thawnthu tana an pawimawh em em vang pawh ni lovin a thawnthu tluanin an lang deuh fo. Hei hian chhiartute a ti-confuse zawk thei a, chuvangin character pawimawh lutuk lo hi chu an hming vuah vek loh pawh a pawi lo thei ang.

·        Plot ruhrel (structure) mumal tak a awm lo va, a ni indawtin a thawnthu a kal chho mawp mawp a ni ber. Ka sawi thiam dan chuan, diary fictionize (ni tin chanchin thawnthua siam) a ang. A thawnthu inrem dam hi, zing thawh hlim a\anga in\anin college a kal a, college chhung boruak a lang a, a haw lam a lang leh a, tlaia an len kualna te a lang bawk a, zan lama hun a hman dan te, a mut theih loh dan chenin a lang zel bawk.. Film chu ni se, tunlai \awng takin a boring duh viau maithei e.

·        A thawnthu tana pawimawh lo tur thil thleng, a thawnthu tingaihnawm em emtu tur ni si lo hi a awm nualin a lang a, harsatna (conflict/action) inang pêt pêt, chipchiar taka lang nawn awn awn hian chhiar a tininawm hman lek lek bawk. Engkim mai hi chipchiar em em veka tar lan a ni zel a (point hmasa lama tar lan tak ang khan), hei hian a thawnthu a tisei a. A thawnthu phek 600 dawna chhah hi, uluk taka sawh mukin phek 300 velah a kaihtawi theih hial a rinawm.

·        Ruihtheihthil ti lai, zu in ho, ganja (weed) zu ho adt. tih vel a lang tam hle. Thawnthua thil \ha lo an tih lai tihlan hian khawtlanga nghawng \ha lo (social impact) a neih tur emaw, chhiartute ngaihtuahna a lak (audience influence) dan tur lam ka ngaihtuah hauh lo nain, a thawnthu a tingaihnawmin a lang lo. An \hianho nihphung tar lan a duh vang a nih pawhin, vawi hnih khat tar lan khan a fiah sa tawh em em a, a zawng a zaa hmuh tur a awm hian chhiar a tininawm lek lek zawk a ni.

·        Mizo thawnthu chhuak hmasa \henkhata kan hmuh \hin chu, a changtupa luck lutuk, huaisen leh chak bik, hmel ha bik ad. a ni a, thawnthu a tingaihnawm thei a, a tingaihnawm lo thei bawk. Hetiang hi Mary sue character (mipaah Gary sue) an tih ang hi a ni awm e. Pangparhnima thawnthuah hian a changtunu hi a luck hle! Ngaizawngtu/bêmtu a hmu chur chur a, a chang leh amah avangin an insual thul, an zirtirtupa thlengin an zar a ni deuh ber. Thawnthuah hian main character chuan character dang aiin danglam bikna leh lansarh bikna a nei tur chu a ni teh meuh mai a, nimahse, tih luat a awm thei. Chutih rual chuan a changtunu luck viau e ti lo chuan chuti lutukin a ziaktu hian langsar lutuk lovin a thup thiam riau thung.

·        Nula leh tlangval (inngaizawng pawh ni lo) inpuak hi Mizote hian eng tik a\anga kan chîn ni tak maw. He thawnthuah hian changtupa ni ta hian changtunu ber hi ramhnuai kawng an bo laiin a paw haw a, an la inngaizawng pawh ni lo, hliam tuar pawh ni lo. Mizote hi nula leh tlangval kan inpaw zen zen lo khawp a, inngaizawng lo lehnghal, ramhnuaiah a la ni zui! Puih ngai an awm chuan kaihkuahin kan kalpui mai hin. Mizo movie henkhatah pawh inpua hmuh tur a awm ta zeuh zeuh va, hnam dang (Korean adt.) influence a nih te pawh a rinawm. hangtharte hi inpuak an uar ta viau te pawh a ni mahna.

·        A changtupa hi hmeichhiate mipa pâ tih zawng taka duan niin a lang. A ziaktu mipa duhthusam a ni mah mah ang em aw ka ti deuh. Hmeichhia kutchhuak a nihna hi a lang hnep hnep a, a no hnêp hnêp bawk. Hmeichhe lawm zawng reh hleithei lo — pangpar, bike, ran (ui, zawhte) adt. a lang chamchi a, a thawnthu a par chuai a, a ri dut dut tluan a ni ber. Hmeichhe hlauh zawng, vangvat tih vel pawh a lang bawk. Hmeichhe ziak a nihna hi a langsar mah mah a, chu chu thil \ha a nih leh nih loh chu a chhiartute thutluknaah dah ta ila.

·        A changtupa Avis-a character danglam tak a duan chhuah dan hi a ziaktuin fak a hlawhna tak niin a lang. A character sawhnghet tura \awngkam a hman bik - "thluak brain rawh" tih ang chi te, hla ngaihthlak \han bik - "naupang si, mawl si, pawisa nei si lo" a neihtir te hi a fuh hle. Tu pawh mai hian \awngkauchheh hman uar bik kan nei a, chumi rawn hman chhuah/hman \angkai nachang a hria hi a ziaktu a fakawm hle.

·        A changtupa character bawk hi tar lang leh ta ila. Thawnthu tam takah chuan character arcs an tih mai — character a insiam (develop) char char a, a thawnthu tawpah a insiam puitling (nih tur ang a ni) \hin. He thawnthuah erawh chuan a changtupa character hi insiam puitling chawp a ni lo tlat thung! Character nghet tak a neih sa hi a inthup char char a, a character diktak thup turin character lem a siam (develop) char char zawk a, a tawpah character diktak kha a lo inlar/hai lang ta zawkin a lang a; a danglam hle a. A thawnthu vawrh sangtu pakhat a ni awm e.

·        He thawnthua character ngaihzawnawm ber nia ka hriat chu Miriami pa, Pu Zuala a ni teh tlat. A thawnthuah hian lang tam lo mahse, a lan chhun chhunah chhiartute hnuk no a kai tho. A chungchang thu a rawn lan chhun chhunah te hian a ngaihawm veng veng thei nia. Pa dam thluam, pa \ha, pa inthlahrung, fate ngaihsak mi, a thil tih leh chet dante chu fate hmangaihtu tih âwm tak vek a ni te hi a character tingaihnawmtu a ni.

·        A changtupate \hianho hi ruihtheihthil ti hin, tlangval dang nena insual \hin, nula tlangval hawklak, khaw khat chhuanvawr lo \hah an ni a; chuti taka inkawm ngeih chu a thawnthu tawpah an darh vek, an darh thut te pawh a nih theih ang. A \henin sâwn an pai a, a \hen an zeng bawk. Heng khaw khat \hian sual rual hi a rawn \hensawm/\het darh thiam angreng hle. Tin, a tawpna (concluding part) a siam thiam viau a, chutih rual chuan Lalrammawia Ngente novel, Dam Lai Thlan Thim tawpna, a changtupa \hian sualte tawp dan kha rilruah a lo lang thei. A ziaktu hian chu thawnthu chu chhiar tawh tak maw.

·        He thawnthu hi a tunlai viau mai a. Tunlai \hangthar (Gen Z)-ho tan pawh novel mikhual lo tak tur, an channa novel tih theih tur niin a lang. Mizo traditional/typical novel han tih theih tur, kalphung mar pát awm sa kha a rawn vaw \hiat a. hangthar la nau lehzualte hian, keini ai mah mahin ngaihnawm an tih a rinawm.

·        Mizo \awng chungchang hi, \awng hman sual langsar hi hmuh tur a tam lo hle (ka chhiar hi chhut hnihna a ni). Chutih rual chuan ziak zawm leh zawm loh turah \an lak a ngai thung. A thawnthu kal tluang lai tibuai khawpa \awng hman dik loh ang kha a awm lo va, a ziaktu themthiamna tichhetu khawp a awm lo. Dan naranin, lehkhabua Mizo \awng dik lo chungchang hi, a ziaktute hi Mizo \awng ziak dan thiam ber ber an ni kher lo va, chuvangin chul mamtu (proof reader) mawhphurhna a lian hle a ni; chul mamtu thlan fimkhur a ngai a; Mizo \awng ziak dik loh an sawite hi Book of the Year atana thlan loh phahna thamah ka ngai lo.

·        A tlangpui thuin a changtute inbiakna (dialogue)-ah a ha a, a thawnthu nghahchhan (setting)-ah a \hain a fiah a, a thu puan chhuahna (presentation) pawh a \ha pangngai viau. Tar lan tawh angin, character dina thiam viau a, thawnthu ruangam (plot) lamah hmasawnna tur a la ngah a, a thawnthua thil thleng/harsatna thleng (conflict) siam kawngah \an lak a ngai deuhvin a lang. A thawnthu hrim hrima hi uluk taka chul mamtu (Mizo \awng chauh ni lo) awm sela, tun aiin a \ha hle ang. A ziaktu hian hma lam hun êng tak a nei.

|hangthar ziaktute zingah novelist han tih theih tur an tlem ta hle. Bu hnih khat lek han chhuah chu an awm nual a, nimahsela, buaipui bera neih hi an lo tlem em em a, novel lamah kan tlahniam nasain a hriat. Tun hnai deuhva novel chhuak tawhah te pawh a thu (content) chungchangah novelist kan hmuh phak, tun thlenga la inhmang (active) zui zel — Lalrammawia Ngente, C. Lalnunchanga adt. te han tluk pha tur an la vang viauin a lang. Pangparhnima ziaktu Ahmangaihi sáng tak thleng thei turin theihna a neih a lantir tawh a, hmasawn tumin \an la zel se. Novel a la chhuah zel turah hmasawnna hmuh kan lo beisei ang.