Inbâwl hi!

Ka ṭhianpa pakhat hian heti hian min hrilh a: Ka awmna hi mi bâwl an chîng khawp mai a; eng emaw sawi hlek ila, a hnu lehzelah mi bâwl nan tak an hmang a, a hrehawm ka ti khawp mai,” tiin.

Inbâwl chîng ve hrim hrim hi an awm a, a chhungkua-kuaa inbâwl chîngte ngat phei chu an ina lên pawh a hahthlak tham a, inven reng a ngai a ni. Huat dawna huat hleih theih si loh, huat loh hleih theih si lohva mi bâwl hi an thiam riau ṭhin a, a ninawm duh ngawt mai.

Infiam pangngai hi chu tu paw’n an haw zen zen lo va, kan infiam bawrh bawrh a, kan nui bãwk bãwk ṭhin. Ka chhungkaw pakhat hriat pawh ka sawi tâk ang khi an ni a; mi an bâwl a, anamhni an hlim em em a, keimahni erawhin nuam kan ti hauh si lo. Hetiang chhungkua hi chhungkaw hahthlakah ka ngai.

Mizote hi (ti leh ringawt ila!) inbâwl kan peih ve hrim hrimin a lang. Hmanlai han thlir chuan inbâwla inchawkphur ṭhin kan nihna chen a awm a, kan pasalṭha ṭhenkhat lah chu bâwl nuam tak mai, ‘Khawnge Keimah Sanghalhriama Pa, sahrang hmaa zâm ngai lo’ ti-a sapui pawh zuan chawt ṭhin kan ni.

Sa leh ral hlauhawm a lo thlenin Val Upate chuan ‘Khawnge, Mizo pasalṭhate in awm?’ an han tih chuan tlangvalte chu an phu suau mai ṭhin a nih kha. Hei hi inbâwl a nihna chen a awm a, infuih paha inbâwlphûr zauh kha an chîng em em a ni.

Tunlaia kan inbâwl dan erawh a dang ta! Tham loh hmel deuhvin mi bia a, hmuhsit hmel takin kan bia a, aia sângin kan en lo tih a lang ngawih ngawih ṭhin. He’ngah te hian keimahni lam chauh inen lovin a dawngtu lam i en thiam teh ang u.

Intihsiakna chi hrang hrang a awm tawh a, chu’ngah te pawh chuan endiktute’n tléma mi pangngai pha lo deuhte bâwl an chîng leh mai ṭhin a; a ṭha lo khawp mai. Hei hi a entu mipuite’n an hre ve kur si a, kan mi ngaihsan loh em emte bâwl kan chìn phah ta niin a lang.

Nula leh tlangvalte inbiaknaah pawh ‘bâwl’ hi a mikhual ta lo hle mai. Han fak ila, ‘min bâwl’ hi an ti nghal ringawt zel a, thu tak sawipui tum changa ‘min bâwl’ an tih tlat chang phei chuan a ninawm zawk lek lek ṭhin. Inbâwl kan uar luatah inbâwl hnamah kan inchhuah ta thawthang a nih hi.

Nu leh pate pawhin fate bâwl kan chîng khawp mai. Tam tak chuan kan fate kan tirh dawnin kan bâwl phur hmasa phawt ṭhin. ‘Mama chu a fel a nia, mami chu a taima a nia, a hmel a ṭha si’ ti-a fate bâwl seilian chho kan ni. Chutianga nu leh pate’n an bâwl seilen mihring chuan eng vang tehlulin nge mi a bâwl loh bik ngawt ang ni?

Chuvangin, he thil ṭha lo zet mai hi a theih ang angin, a theihna kawng kawngah, a thei theiin kan theihna zawn zawnah i sim tlâng teh ang u.

(February ni 8, 2012 khan misual.com-ah post a ni tawh).

Mizo nulate leh hnam dang kawp

Mizote hi kan la tlem a, kan thîkthu pawh a chhia a. Mualpho pawh a awl reng a. Mi maktaduai 10 kan tlin hunah chuan tuman kan sawi tawh lovang. Chuvangin, hetianga hnam dang kawp kan sawisel ṭhin hi kan society ve reng a la ni rih a, chu kan society chu zawi zawiin a inherrem ve hret hret dawn chauh a ni; mi pahnih khatin vawi leh khata an thlak thut theih a ni lo.

Tichuan, ka sawi tum tak zawka chu, a mipui lampang hi ṭha nghal viau tur emaw, mi kan va sawisel ṭhin ang chi emaw hi simtir tuma beih vak a sawt rih lo; chumi ai chuan a thil dik lo titu mi tlem te-te zirtir hi a sawt zawk. A awmzia chu, hetia mi thlalak kan post hian a post-tute hi dem theih an ni lo, kan Mizo society kalphung ve reng a ni. Chuvangin, a thil tisualtute lamin fimkhur phah nan hmang rawh se.

Engtin nge an fimkhur ang? E le… Hnam dang thla an lo lakpui a ni thei, an ṭhiante pawh a ni thei. An ṭhiante a nih leh nih loh hi midang a lo hmutute, anmahni hretu ni lem lote’n an hre lo. An ngaihzawngte, an kawppui angin kan ngai vek tawh ṭhin. (Hetah tak hian alawm a mipui lam rilru siamṭhat tumin awmzia a nei lo ka tih) Chuvangin kan nula, hnam dang ṭhian nei te, kawppui nei te hi an fimkhur a ngai a ni. Hnam dang thla i lakpui a nih pawhin upload kher suh. I upload chuan mi thianghlim serafim pawh ni mah la i mualpho tho tho dawn (Hetah tak hian mi maktaduai 10 vel chu ni tawh ila tuman an buaipui peih lovang che).

Chuvangin mualpho inhuam a ngai. Facebook-ah emaw i post chuan a darh nghal chum chum ang a, ‘Kei zawng ka thlang Mizo val ngei’ titu pawh ni mah la hnam dang kawp angin i mualpho nghal ang. Chuvangin thla in laho a nih pawhin in computer-ah emaw, in laptop in phone-ah emaw awm mai mai rawh se. Tuman i upload laia i rilru puthmang angin an thlirsak tawh lo che.

An nuna va inrawlh chungchang hi, ṭul ti lo kan tam khawp mai. Mahni nun nuna nunga vei dang nei lem lo kan tam em a ni. An duh dan dana an nun hian Mizote kan lo mualpho ve zel tlat. Mizo hnam hmangaihtu tan chuan ngawihbopui mai mai a harsa a ni. Chuvangin, hetia midang veia an nuna va inrawlh peih kan la awm hi thil vanneihthlak tak a ni. Kan nulate pawh thinrim lovin lawm hliah hliah zawk rawh u. In mipate hian tihmualpho ngawr ngawr cheu kan tum lo va, inzirtir nan, inhauh nan, inkhak nan kan hmang zawk mai a ni.

Hetia hnam dang kawp thlalak an rawn post hi, kan hriat loh lamah fimkhur nana lo hmang tam tak an awm phah a rinawm. ‘A reh chuang lo, an kawp reng tho’ tihte chu tih mai mai a ni. Hetiang hian post vak vak lo sela chuan tun aiin hnam dang kawp hi an tam zawk ang, tih ka sawi ngam sak. Hawh u, thlalak chungchang kher kherah chuan i fimkhur ngawih ngawih ang u.

Hetia thlalak an rawn post hian, a hawtu chu hnam dang kawp chungchanga inhnamhnawihna nei an ni duh khawp mai. A fihlim chu an ngawi hmak. Chuvangin, an rawn post-a i ngaihdan a ni lo a nih pawhin ngawih mai kha a ṭha lutuk, hmeichhe tan. I rawn hniala i rawn ṭan vei pang pang chuan hnam dang la kawp ngai lo pawh ni la, hnam dang ngaizawng tawh emaw an ti fur mai ang che. ‘Duh leh min lo ngai mai mai ang hmiang, ka kawp loh phawt a hnu’ i ti a ni mai thei, ti hauh suh! Mualpho inhuam a ngai leh ta! Hmeichhe tan intihhuaisenna chi a ni lo a nia.

‘Kristian inti chungin midang kan sawi vak vak a’ te kan ti mai mai! Kristian leh tian lo teh nana hman loh tur. Mihring kan nih chhung chuan tumah kan famkim lo va, kan vei zawngte kan sawi lo thei lo. Ka ṭhat famkim vanga midang sawisel ka ni lo va, sual tak chung pawha midang khawsak dan ka vei avangin ka sawisel a ni zawk. Ka sawisela te pawhin kei aia ṭhatna leh ka tluk lohna tam tak an nei ve bawk. Kan veina zawng zawngah kan ṭang tlang mai a ni. Tin, midang sawisel turin ṭhat famkim leh sualna nei lo nih kher a ngai lo.

Hnam dang kawp hi Pathian mithmuhah thil sual a ni kher lo mai thei, kristian ṭha tak an lo nih phei chuan. Kristian an nih lo a nih erawh chuan baal hmaa ṭhingṭhi ang lek kan ni. Pathian mithmuhah sual ni kher lo mah se, Mizo kan ni a, Mizo hnam leh ram mi ka ni. Mizo society ka ngaihchan thiam a ngai a, a society mil ang zela ka khawsak loh chuan tihmualpho leh sawi sep sep ka ni reng ang, tih hi i hre tlang ang u.

‘Sap kawp kan sawi lo va, vai kawp hi kan sawisel bik a…’ tite kan awm. Mizovin vai leh sap kan huat hleihzia chu i hria ang! Sapho hi haw ngawih ngawih ni ila kan sawi em em ang. Vaiho hi Mizote’n kan huat em avangin kan sawi peih mai mai zawk a ni. (Hetah pawh hian vaiho huat loh zirtir tum suh, sawi tawh ang khan kan insiamrem hret hret mai ang) Eng vangin nge heti fakauva kan huat kan tih chuan, ram buai laia Mizote chunga an chetdan nghawng zel a ni e. Rambuai hmaa vaiho kan huat vak vak awm kan hre lo. Chuvangin, kan huat takte nena inhaw lo tak maia kan Mizo nulate an lengdun kan hmuh hian kan thîkthuchhiat a zual ṭhin a ni. Mizote chauh kan ni lo ve.

(May ni 9, 2012 khan misual.com-ah post a ni tawh).

Țhalaite tana facebook țhat lohna

Pu Speaker, țhalaite tana facebook țhat lohzia sawi tura hun țha tak min pek avangin lawmthu ka sawi e. He thupui kan khel avang hian facebook hi țhatna reng reng nei lo leh chhe lailet der a ni tihna a ni lo va, amaherawhchu, a țhatna aia a țhat lohna a tam zawkzia hretute vek kan ni a, kan hman sual avangin a țhatna a hliahkhuh a ni.

A hmasa berin kristian țhalai tân a pawi — A tlangpuiin Mizo țhalaite hi chhun lama class kal emaw, hnathawk emaw, bazar emaw, thiante nena leng vel țhin kan nih avangin zanah facebook kan khawih nasa zual a. [Chhun leh zan online zat ațangin a hriat mai] Hei hian kristian rama kristian țhalaite inkhawm min tithatchhia. Facebook chhuah hma fe kum 2004 vela inkhawm zat leh kum 2014-a inkhawm zat chu a dang tawh hle ang. Tun hmaa peih lo chung chunga inkhawm țhinte’n Pathian nena inpawla ringtute nena inkawmho aiin facebook-a țhiante nena inkawmho an thlang tawh zawk ni te pawhin a lang.

Facebook addict tawh laklawh, țhahnemngaia inkhawm hram hramte pawhin biakin chhunga an la khawih țawk țawk tho a ni. Pathian thu chhiarna atana hun țha zawng zawng facebook khawih nan kan hmang zo va, facebook atanga thil țha lo kan lakluh zel si avangin kan thlarau nun thui takin a nghawng zui a; facebook chhuah hnua Pathian awm ring lo (atheist) an lo tam takzia chu facebook-ah vek hmuh theih a ni. Mi hlate hnuh hnaih tumtute tan chuan facebook hi hmelma lian tak a tling thei der tawh a ni.

A pahnihnaah chuan zirlai tân a pawi — Zirna uar hnam tan chuan facebook hi kan mita lungte awm anga hnawksak a ni chiang khawp. Class room-ah class lak laiin facebook kan khawih a, in lamah lehkha zir chungin kan online bawk a; nitina facebook kan luh țhin avangin kan ngaihtuahna a luah thuk em em a, lehkha zir turin concentration neih a harsa em em a, zirlai namnul mai mai leh la serious thei tak tak tawh lo an tam phah. Chungho chuan pass an duh tho si avangin fair lo taka exam an pawi ti lo va, chhawr tlak loh degree nei an pung a, chu chu ramin a tuar a ni.

A dawt lehah chuan hnathawktute’n an tuar — Sawrkar office-ah lut țhin chuan office computer-a lo facebook malh malh kan hmu fo țhin ang; kan member-te zingah pawh chutiang chu kan awm mai thei. Office hour-a facebook kan khawih nasat avangin dawrtu mipui lam kan ngaihthah phah a, tin, hna tam tak a pending a; sawrkar file reng reng a kal muang em em mai a nih hi. An hnaah concentration pe tak tak thei lo tam tak an lo awm tak avangin hna buai te, hnathawh fel tawk lo te leh buarchuar tam tak a lo awm țhin.

Tin, țhalaite zingah sualna a tipung nasa hle — Setana hian kan duh zawng leh ngaihven zawngah thlemna a lo dah zel a. Chutiang a nih angin kan țhalaite zingah facebook ațanga sualna hrang hrang chîng chhuak an tam phah hle.

Țhalaite hian facebook atangin zahtheih loh leh lerh kan zir chhuak a, țul lova inhnial leh hnial khàn țha tak tak kan zir chhuak tam hle a, chuta țang chuan hmelma tak tak kan siam a ni.

Facebook khawih nana zan hun tam tak kan hman avangin țhalaite’n zan mutna hun kan nei tlem a, zingah rei tak tak muin zing boruak țha leh bawng ti țha kan chân țhin.

Țhalaite zingah mobile phone ațanga facebook khawih kan tam a, kawng kal chunga mobile kheuh neuh neuh leh bih ngur ngur kan tam hle a; hei hian accident rapthlak tak a thlen thei. Ram dangah pawh facebook avanga accident tawk sawi tur an awm nawk tawh a; kan ram chhung ngeia kawngpuia accident tawk țhenkhat pawh hi kawnga kal chunga facebook khawih vang an nih ka ring.

Mobile phone screen te reuh tê atanga power tam tak lo chhuak hi mit hian a haw hle. Chumi avanga mitdel phah sawi tur hre lo mah ila, facebook hian tarmit dawr a tihhlawk sawt a rinawm. Mit a rim chuan lu na te a thlen thei a, taksa hriselna a tichhe thei a ni.

Facebook hi mi hrang hrang awmna a ni. Misual tak takte leh pawisak nei lote nen lam an awmna a ni. Chuvangin tun hmaa kan hriat ngai loh țawngkam bawraw tak tak leh rapthlak tak tak kan hmu a, hetiang nena nitin inchiahpiah chuan kan moral a tichhe thei hle.

Facebook hian kan țhalaite lakah sex a tihluar hle bawkin ka hria. Facebook-ah nula dukdak lo tak takte’n thlalak sexy tak tak an post a, mi awmherhte’n an saruak thalak te an upload bawk a, a țhenin group siamin thu bawlhhlawh tak takte an sawiho țhin a, hei hi fahrah tam tak hringtu bul a nih piah lamah pawngsual tam tak thlentu a ni tlat! Mahni inzuar țhinte’n facebook an hmang țangkai a, facebook ațanga sex partner nei tam tak an awm phah a, hei hian sex a tihluar em em a ni.

Tin, miin facebook a khawih nasat na na na chuan exercise a la tlem a, physical fitness lama a hniam avangin mental problem a thlen nasa thei a, mi a tiharhvang lo va, nun a tinguai a, psychological effect a thlen thei bawk a; țhalaite zingah nun beidawng leh mahni intihlum pawh an tam tâk hle hi.

Facebook hian kan society-ah pawh nghawng lian tak a nei. Țhian țha tak tak neia inkawmho țhin khan facebook kan tleipui a, khawhar hnem tura kalte’n facebook an hlimpui a, țhenawmte nena bai insuah țhin kha facebook-ah kan inrel ta a nih hi. Hetiang a nih zel avangin khawtlang lungrualna thleng pawhin a tichhia a ni.

Mahni inthunun thei leh a hman chintâwk hriate tân chuan facebook hi a țangkai hle a, mahse, chutianga a țha zawnga hman tum hi a tlem zawk kan nih țhin avangin Mizo țhalaite tan chuan facebook hi chhiatna thlentu mai a ni.

(Nikum khan kan nau pakhat chu an branch KȚP debate intihsiakna 'Țhalaite tana facebook țhat lohna' tihah a tel a, chutah hnawhsarum takin ka'n ziahsak ve a; a ngai ngaiin ka rawn dah chhuak a ni).

Scholarship mamawh au thãwm

Nangmah rinchhanin kan lo bâ e inluah man.

I lo lan vat ringin kan lo hmeh vawksa kan.

Nangmaha innghatin silhfen hlui kan kalsan.

Min phatsan ta em ni, tunah kan tlaran țan?

I tel lo chuan Vibrio hman kan zuam nem maw.

Duhsaknaa i vurte'n min nuih, en teh saw.

An mamawh ang kan mamawh ve tho asin aw.

Chaw min ngheitir i tum ta em ni, vanlal-scho?

Leiba lo hnai, bat-huaia theihtawpin min țhing.

Țhiante scho lak tawh hriain kan lak tawh an ring.

Ba sum dilin duhsakna tel lo kut an thing.

Sum lut rêng awm lovin chhuah châk thawm a ri ring.

Sum tam pai ngaiin kan au ruai che scholarship.

Nang auh nan leh melh nan kan mit leh hrawk a thîp.

Hnawla hnutiang i chhawn fate kan chung a rip.

Hma lam beiseina zawng zawng puan angin i hlip.

MZU zirlai țheuh țheuh dinhmun a dang deuh.

Scho la tawhte'n an mamawh zawng an lei țeuh țeuh.

Scho la lote mamawh duhin kan țap keuh keuh.

Scho la tawhte'n scho la la lote min thlim hleuh.

Chhun thingpui inna tur em pawh țhiante'n min 'kawn.

A hmeh tur chhang takngial pawh tlawm dilin kan dawn.

Zahzelah sum pai lo kan kheuh kan mobile phone.

A nâ e, hei hi em ni an sawi depression?

MZUSC kan nei a, kan thla a muang.

Thla a muang sual lo vang tih ringin ke kan thluang.

Chhungte la'n min beisei sanpui keini ang duang.

A rûkin kan rûm ru reng tho, van a duai chuang.

Engtikah tak lo kal maw tiin kan au che.

Nghah reng mai hi i ninawm ta mah mah deuh e.

Pathian pawhin a fapa mal neihchhun min pe.

MSB pawhin an neihchhun min pe ve se.

Hma lam hun ngaihtuah pawh a har hle mai kan ti.

Phurh zawh leh tawrh zawh rual loh phurrit chu kan si.

Hmangaihna leh duhsakna aw pawh bengchhe ri.

Chutin tawn leh pawh kan zuam nem maw chhailaidi.

Kan mamawh tawh em mai, min pe ve tawh teh u.

Kan chanai kan tã tur ngei kan scholarship tur chu.

Eng pawh ni se tunah chuan dawn ve tawh kan phu.

Sum dawn tur nghah reng mai hi a ninawm turu.

Lehkhabu chhuah chungchang

Thuziak lama tui, lehkhabu chhuah ve duh si, a chhuah dan tura kalhmang emaw, tih ngaihna hre lo tam tak an awm tih ka hria a; kei ve ngial pawh min lo zawt nawlh nawlhtu ka tawng thin a. Chung mite'n an lo tangkaipui zawk beiseiin lehkhabu chhuah dan (process), han tarlang zuai zuai teh ang. A mihring azirin a tihdan pawh a inang lo thei a, mahse, ziaktu chawrnote'n hei hi an tangkaipui ngei ka beisei.

Lehkhabu chhuah ve ka duh a, engtin nge ka tih ang?

A hmasain a thu chhuah tur i neih phawt a ngai a. A thu chu khawla i la chhu chhuak lo a nih chuan computer-ah i chhu chhuak phawt ang a; chu chu i print hma chuan a soft copy a ni. Chu chu a thiam leh hre deuhte proof reading (chu chu thuziak spelling dik lo emaw, tawngkam hman dik lo emaw lo endiktu tihna a ni) i neihtir ang a. Sum i neih chuan a soft copy chu printing press-ah i kalpui ang a, in inbiak remna angin a kal tawh ang.

Computer ka neih loh bakah typing ka thiam si lo va...?

Pawi lo. Computer i neih loh pawhin i hmelhriat computer nei an awm ang a, i hmansak thin mai dawn nia. Typing (khawl chhut) i thiam loh pawhin inzirna tur tha tak a ni nghal a, i lehkhabu puma i chhut chhuah vek hnuah chuan typing i thiam tawh ngawt ang. I thiam loh chu a neitu i zawt zel mai dawn nia. Kei pawhin ka lehkhabu hmasa ber Hmangaihna Tuboh kha ka thiante computer-ah ka chhu thin a, a tir lamah chuan paragraph khat chhut nan darkar khat chuang te ka hmang thin a nia. Ka chhut chhuah vek hnuah chuan ka thiam ve tawh lutuk!

Chhuah mai theihin ka chhu vek tawh a, mahse, sum ka nei si lo va...?

Chhuah mai theih tura i peih vek tawh chuan hah khat a zo va. Sum hi ziaktu tam tak mutan a ni. Tunlaiah chuan a tlangpuiin lehkhabu hi a vawi khatnaah copy 1000 bak chhu ngam an awm ta meuh lo. Phek 200-250-a chhah, copy 1000 chhut man chu Rs. 50000 vel a ni ang a; cheng 20000 tal chu i hmelhriatte tan pûk tur zawng la, chutiang i pûk theih chuan printing press neitute i biak thiam dan azirin installment-a rulh turin i chhuttir thei ang.

Keini ang mi retheite chu engtin nge cheng 20000 mi'n min pûktir ngam tehlul ang ni?

A ni viau mai! Pawisa i nei lo va, i lehkhabu publish-tu tur i hre mai bawk si lo va, i mangang a ni. Kawng hnih a awm thei ang. Pakhatnaah chuan Mizoram Publication Board a awm a; anni hi Chanmari-ah Art & Culture Department Directorate-ah an inkulh a, chutah chuan han dawr phawt mai rawh. Pahnihnaah chuan Synod Literature & Publication Board hian lehkhabu tha chu an chhuahsak hreh lo. Anni hi Mission Veng-a Synod Building-ah an inkulh a, chutah chuan va dawr phawt mai rawh.

Chhuah theih dan chu a awm mai a, mahse, a hralhna lam hi engtin nge?

I lehkhabu chu press lamin an chhut zawh hnuah i duh chuan a tihlar nan tlangzarhna hun i siam thei a, mahse, sum a hautak i ti a nih chuan i siam lo thei tho bawk. Press atanga lehkhabu i lakchhuah kha lehkhabu dawr hrang hrangah i dah dawn nia. Payment (pawisa pek nghal)-in 30% leh payment lohvin 20% an chang tlangpui. I lehkhabu kha Rs. 100 man a nih chuan a payment-tute'n Rs. 30 (30%) an chang dawn tihna a nih chu. Chuan, Synod pawisawi lo chi lehkhabu a nih chuan Synod Bookroom-ah zawrh turin dah la, anni hian a zawrhna lamah an thawhhlawk khawp a nia. Bu 200 atanga 300 an la tlangpui, payment lohvin. Baptist Bookroom-ah pawh chutiang bawkin. Chu mai bakah, kum tinin RRR Foundation scheme hmangin Mizoram State Library-in kum tinin lehkhabu an lei thin a, i lehkhabu bu hnih vel chu Mizoram State Library office, New Secretariat-ah i thehlut ang a, lak tur zinga a tel chuan an rawn hrilh che ang a, bu 200 atanga bu 459 thlengin payment lo rate-in an leisak ang che. A bak chu tawn chawpa hriat chi tam tak a awm thei ang. Lehkhabu pakhat i chhuah tawh chuan a bak chu a kal zat tawh ang.

Ka thuziak a ho sia, midangte chhiar tura chhuah chu ka zak deuh e...

I zah chuan chhuah lo mai rawh. I thuziak i zahpuia i iai a nih chuan ziak tawh lo mai rawh. Mi dawihzep tan eng thilah pawh hmun a awm lo. Thuziakmite, lehkhabu chhuah thinte hian an lehkhabu chu midangte lehkhabu aia tha an tih vanga chhuah an ni kher lo. An tui a, an chhuah a ni mai. Inkiltawihna te, inthlahrunna te hian hmasawnna turah min tithuanawp fo. Chhuah tawp la, tha tiin tha an ti ang a, tha ti lovin tha lo an ti ang. A vawi khatnaa mi zawng zawng tha tih tur lehkhabu chhuah i tum chuan i puitlin har hle ang.

Sawi duh dang i la nei mial em?

Tam tak ka nei a, mahse, tlemte chiah ka sawi ang. Lehkhabu i chhuah chiah hian, midangte chhiar turin i chhawp chhuak nghal tih hria la, mi fakna dawn i châk rualin mi sêlna dawn pawh i inhuam ve a ngai. I tui loh phah rawihna khawpa an sêlsak che chuan bansan nan ni lovin insiamthat nan hmang la, a lehpekah i phur hurhna khawpin an faksak tawh ang che. Midanga innghat chung chuan hlawhtlin a har tih hria la, hlawhtling tur chuan risk lak ngam a ngai tih hre bawk ang che. Mi dawihzep tan mi huaisente dinchanna khawvelah hian din chhuah a har tih hria la, harsatna tawk tura zuau i intih tlat chuan hlawhtlinna hmu turin tling lo inti ve ngam ang che. Dai la, a chin i hre zel mai ang.

Pindan Khawhar-in thu mawi min pekte

-VL Muanpuia

Pu C.Chhuanvawra khan Mizo țawnga thu mawi a tih te a tarlang a, chutah chuan Kaphleia ziah 'Chhingpuii' thawnthu ațang te, ‘Zoram Nipui’ C. Țhuamluaia ziah te, ‘Fur khawhnawm’ J. Malsawma ziah ațangtein a kuat chhuak a. Khata thu mawi mawi a tih chhan kha a tlangpuiin a hun mila țawngkam an hman te, thu luang țha, hla hnap (prosaic) lam chi te, tehkhinna inhmeh leh pictorical quality nei țha kha an nih avanga thu mawi mawi a tih zingah lo la chhuak niin a hriat a. Tun țumah erawh thung chuan 'Pindan Khawhar'-ah hian thu mawi leh țha, a hun a mila inhmeh, thu chherchhuanhnum (wordplay) nalh leh thuril (philosophy ) pai kha keimahin mawi ka tih țhenkhat (tlemte) ka lo tarlang ve dawn a ni.

'Pindan Khawhar' khawhar taka ka chhiar lai hian pindan dang dangdai thu mawi dahna bik ka rilruah a lo awm a. Chumi awmzia chu a ziaktu hian min vel nasa a, a țhenah mur chuai chuai (kinesthetic) khawpin min siam bawk a, a changin min nuihtir a, min nuihtir satliah pawh ni lovin, a țhenah min nuihtir huk a, a țhenah min nuihtir ver ver bawk. Chung thu mawite chu pindan pakhatah ka khung a. Chu pindan ami chu amah unaupa Hmingsanga dân taka 'Tirhkoh Paulate'n kan hriat hi sawi lovin kan awm thei lo a ni’ a tih ang deuhin thiam leh thiam lovin tun țumah kan sawi chhuak ve dawn a ni.

‘Khaw Mawi Kawng’ tihah khan, 'Mi lungngaite tihlim țhintu suangtuahna khawvel hian mi hlimte chu vanram nuam a temtir lawk țhin' tih thu kha kan hmu ang a, a thu hi mawiin a tawi felfai nalh hle mai a, a thu mawina (beauty) phenah hian thudik (truth) a pai a, a ril em em bawk a ni. He thu ka chhiar lai hian ka rilruah mithiamte thu sawi pakhat a lo lang a. Mihringte hian khawvel pahnih kan nei a, pakhat chu kan hmuh theih khawvel kan lei (earth) hi a ni a, pakhat thung erawh chu kan suangtuahna khawvel hi a ni an ti. Kan suangtuahna khawvelah chuan kan eiin kan in a, kan nui a kan țap bawk a; duh leh kan mu a, hna kan thawk thei bawk a ni. Kan khawvel pahnihna chu khawvel pakhat zawk ai khan a tak (reality) anna nei lo zawk niin an ngai țhin. Mahse, chu suangtuahna khawvela chengte chuan an khawih thei a, an chen (feel) thei bawk a. A țhenah chuan khawvel pakhatna ai hian a tak anna a nei zawk chang a awm țhin a ni.

Chu kan suangtuahna khawvel chuan hlim takin min siam chang a nei țhin a, lungngaihna te kan tawh chang chuan kan suangtuahna khawvel hian min tihlim țhin. A chhan chu kan duhthusam ang tak hian chumi hmunah chuan kan awm thei a, chu chu mi hlim sa tan phei chuan vanram nuam tak hi a ni mai. Chu thu mawi chu tawi fel takin a rawn sawi chhuak ta a ni.

‘Khaw Mawi Kawngah’ tho hian Zema chungchang a sawinaah chuan 'a nungchang chu a nung chang chang a ni ber' tih a rawn hmang a, thu inchherchhuanhnum (wordplay) kha a rawn hmang nalh hle bawk a ni. Alliteration zia a lang a, hetiang thu hi a mawiin chhiar a tinuam hle mai a a hla hnap mai țhin. Țhianpa OPa Hmar Vanbawih sawi pakhat 'Khuangpui khawng khawng khek khawk kohhran' a tih te pawh min ti hre chhuak hial mai. A sawi tum a tichiang bawk a, Zema chu a nunram a zuai hle a ni tih kha tilang chiang hle a ni. A awmzia berah chuan a hmuna awm ve ang mai kan ni.

Sawi hmaih hauh lo tur chu Zema leh Jaja-i te chungchang hi tunlai țawng takin a va romantic tehlul em! 'Chaw an ei lai chuan Zema leh Jaja-i chu an inmelh leh ralh țhin. Chu chuan an inkarah thu tam tak a sawi a, chu chu thu tam taka sawi fiah theih a ni lo thung' tih lai hi a ngaihnawm dangdai hle a ni. ‘Inmelh leh ralh’ hian thil tam tak a sawi țhin a, inhmangaihte'n an thup theih loh chu mitmei a ni. Thup tum ting mah se a lang telh telh țhin a ni tih te a rawn sawi lang țha em em a. Thu tam taka sawi fiah theih loh hi ‘inmelh leh ralh’ hian a sawi fiah vek thei a. Mahse, chu chu thu tam taka sawi fiah hleihtheih a ni țhin lo a ni. Khawvelah hian hmuhnuam leh ennawm em em a awm a, chu chu nula leh tlangval inhmangaih em emte innel leh inzah tawn taka an awm hi a ni a, chu chu thu kan kuat chhuah khian a hmunah zawi tê (silent)-in min hrilh a ni. A thu chauh a mawi lo va, a phena thu awm pawh a mawi a ni.

Thu mawi țhenkhat chu a fiah lo riai avanga thu mawi a awm a, a țhente erawh thung chu a fiah em avanga mawi a awm bawk. Chutiang thu fiah leh chiang chu ‘August Ânchhia’-ah khan Hlutei chungchang sawinaah tihian a sawi lang a, 'a aw tliang fiah kak mai chu bengin a hip veng veng a...' A va chiang tehlul em! Hlutei chu ngaihzawnawm hliah hliah nghal khawpin he lehkhabu ziaktu hian a chhuah thiam a ni. Hlutei chu eng hmel pu nge tih ka hre miah lo nachungin, a aw ațang ringawt pawh hian sualpuina tham chu a ni der mai a ni. A thu bul hi han en ta ila, Hlutei chuan a țhiante chu Olympic enpuiah a sawm a ni. Chutah chuan, 'Hlutei chuan, 'Zanin a tawp zan tur a nia, en ang u…Kan inah lo en r’u' tiin a țhiante a sawm a, a chhiartu tan chuan han kal châkna chhan tur em em Hlutei sawmnaah hian a la awm lo a ni tiraw? Mahse, chhunzawmtu lehnaah hian 'a aw tliang fiah kak mai chu bengin a hip veng veng a' a rawn ti kuai ta raih mai a, Hlutei kianga awm pha ve lo tan pawh khan Hlutei sawmna chu hnar kan ti ta hial a ni. Thu hian thil a va ti thei tehlul em!

Hluteii hmuh min tihchâktir rual hian Sawma nau pawh min hmuh châktir a, ‘Ka Nu Țawngțaina’ tihah khan tihian Sawma nau chungchang a sawi a, 'A mithmul chu a er sal a, a lem a nih ka ring lo, biangsum a nei a, a inhmeh vek mai a. Chutiang mi chuan silhfen pawh an inhmehpui a ni mai lo va, eng silhfen pawhin an mawipui zawk a ni' tiin a sawi a, a nihna takah chuan a hmuna kal chilh hial ka duh rum rum mai. Helen of Troy tih te chuan an tluk pha teuh lo a ni ber. Eng silhfen pawhin an mawi tur nula chu a hmuh min tichâk hliah hliah mai a ni.

Thu chhep mawi tur hian eng nge pawimawh ti ila, a tam zawk hi chuan ‘thu uar thiam’ an tih ka ring. A ni chiah reng a, titi thiam deuh kan tih te pawh hian thu an uar thiam avang mai hi a lo ni a. TS Khupchong pawh hi thu uar kawngah chuan a duai lo hle a ni. ‘Thirdeng Fanu’ tihah khan Pu Nghaka pianphung tihian a sawi a, 'Darkar khat dawn an nghah hnuah MLA dul kudam țha tak, tarmit vuah ra chu an hmachhawn a' tih kan hmu a. Pictorical quality a neih țhatzia kan hre nghal mai theiin ka ring. Eng pawh ni se, function pawimawhah khuallian atan MLA te kan sawm a, hun vawng dik lo an awm ta zeuh zeuh fo va, chutah an la awm tluan hleithei lo va, chhuanlam an siam ngei ang a, biak lah chu a har zek ang a, tarmit a vuah phei chuan a inhmeh leh zual em em a ni. Thu inhmeh tak chu uar tak siin mawi takin a rawn sawi chhuak a, tuma huat tur lah ni hlek lovin a sawi chhuak a, chu chu thawnthu phena a bawlhlo a hmante chu an ni a, a nalhin a mawi em em a ni.

Thu mawi ka tih leh em em chu ruang chunga thusawi hi a ni. ‘Ka Nu Țawngțaina’ tihah khan 'He hunah hian lungchhiaa țap thawm chu rimawi a ni zawk a, mite'n min tawrhpuina chuan min tilungchhe sauh mah se, kan hun tawn hi a lungngaihthlak a ni tih tarlangtu a nih avangin ka lawm a ni. Ka lawm danah erawh hlimawm a tel hauh si lo' a tih lai țawngkam hman te hi thuril (philosophy) pai țha tak a ni a, țap thawm rimawi a nih tawh chinah chuan chhungkua hi a dik thei tawh lo va, kan hmangaih te chu laksak kan ni țhin. Zurui insual țhelh chu an pawr telh telh ta ang hian khawharte hnem tura lo kalte chuan an tilungchhe zual hial țhin zawk a ni. An chhungkuain thihna a tawh chu lungngaihthlak a ni tih tilangtu a nih avang chauh khan a lawm a, a lawm dan erawh chu hlimawm a tel bawk si lo lai hi thihna tuar tawhte chuan an tawn ngei ngei a ni, a sawifiah nalh lutuk a, thihna tuar ve bawkte tan chuan an dinhmun puan chhuahsaktu awka a lo ni zawk a ni.

'Pindan Khawhar' hian thu mawi tak tak min pe a, a țhen azar chauh kan tilang ta rih a, hengte hi ka chhiar chhungin min khawih danglam nasa hman khawp mai a. Remchang hmasa berah thu mawi dang kan kuat chhuak leh dawn a ni.

Pindan Khawhar chu

Review-tu: Rindika Mizo

Mahni tui tuiin mi lehkhabu pahnih-khat bihchianna ka nei ve ngawt a. Keini ang thiamna leh zirna pawh nei lem lo ziah chu mi pawn an chhiar țhat peih lem ka ring lo. Mahse, tu tute emaw chuan min lo hlutsak vei phian a. An lehkhabu Fakselna ziahsak turte'n min han sawm der ve ta dah a. Țhen khatin an lehkhabute an rawn dah ve hial a!

 

Chuti chuan mahni thiam ang tawk tawkin ka lo faksel ve zeuh zeuh tawh a. Chutia min tuipuitute ka tawn hnu phei chuan ka phur ta viau nghe nghe. Min sawm lem loh pawhin an lehkhabu fakselna ka ziak ve ngawt zel a; an pawi ka sawi bik em lo a ni ang, min biak țhat phah zawk sauh emaw tih mai tur a ni! Hei tunah pawh țhianpa T.S.Khupchong lehkhabu parukna, ‘Pindan Khawhar’ fakselna ka’n ziak ve leh ngawt dawn a nih hi.

He lehkhabu hi ka han keu phat ațangin lawm ruk riauna ka nei nghal. Chu chu ‘First Edition’ tih aiah ‘Chhuah kum’ tih a rawn hmang hi! Hei hi ka lo vei ve em em țhin a – Mizo lehkhabu, Mizo țawnga ziak ni si, hnamdang țawng kan han hmang țal zel hi chu a zia lo a ni. Mizo țawnga dah theih chi ni lo se chu thuhran. Chhut khatna tih emaw tala dah zel theih ni se ka ti ve țhin khawp mai.

Copies tih aiah ‘Chhut zat’ tih a hmang bawka, hei pawh hi a lawmawm khawp mai. Ziak mite berin mahni țawng an hman uar zel loh te chuan hnam țawngin chawisan leh ngaih hlut a hlawh thei tak tak lo vang. Mahse, chhut zat tih lan kher hi eng nge maw a țulna le? ka ti deuh. Hnam dang lehkhabu lar tak takahte hian an tilang ngai zen zenin ka hre lo. Keini hian kan intihhmuha kan tilang ta zel a ni mai lo maw? Tihlan kher kan duh nachhan hi eng nge ni ang le?

Lehkhabu dang ka thlir țuma ka tih ngai zen zen loh, thuhmahruai hi kan thlir tel lawk teh ang. He lehkhabu thuhmahruai hi țha ka ti viau mai a, a dangdai pawh ka ti. A lehkhabu chhung thu nen pawh hian a inkungkaih em em lemin a lang lo. Mahse, heta a thu rawn sawite hian ngaihtuah a tithui a, a țha khawp mai.

Thuziakmi, Mizote'n huaisen taka fakselsaktu (critic) an mamawhzia leh thuziak mite pawhin an dawnsawn thiam a pawimawhzia a sawite hi a dik viauin ka lo hre ve a. Book of the Yearkan thlan dante leh zirlaibua dah luh tur thuziak an thlan dan chungchânga ngaihtuahna zau zawk sen kan mamawhzia a sawite pawh hi a pawmnahawm viauin ka hria. Mi tam zawkte ngaihdan pawh a nih hmel. Mihring nun hi risk a ni, a han tihte pawh hi a dik hmel fu mai; mahse, kei chu ka nun hi risk mai mai atan chuan ka puh phal meuh lo! Kan Mizo naupangte hian Mizo hming nei ngei Idol/icon tur an mamawh a ni, tihte hian min cho chhuak hlawm teh se.

A bu chhung thawnthuah lut ang. Thawnthu hmasa berah hian, ‘Ka nu țawngțaina’ tih thawnthu lungkuai leh ngaihtuah tithui em em mai a dah a. He thawnthu hi ka chhiar hma leh ka chhiar tirh lam chuan naupang thawnthu deuh ni turah riak ka’n chan ngawt a. Mahse, ka han chhiar thui tulh tulh a, naupang thawnthu mai a ni lo tih ka hria. Rin aiin ka lo chhiar uluk a, a thu-ah ka lo chêng viau mai a, a tawpah phei chuan ka mittui a tla titih nghe nghe!

A changtupa deuh ber (A hming a sawi lem lo – ‘Mama’ emaw ‘Bawiha’ tiin emaw an ko mai niin a lang. First person-a a ziah avangin a ziaktu hi ngaihbel a awl khawp ang) hun tawn hi a lungchhiatthlak khawp mai. A pain a thihsan leh chiah mai phei kha chu a van hreawm tak em! A nu â reng mai leh a innghah vena ber a pa han thi leh bawk nen, a tan chuan nun hi a van rualkhai lo lehzual bik em! He thawnthu hi ngaihtuah tithui tak mai, thawnthu lungkuai ropui em em si niin ka hria. Nute hlutzia pawh min hriatchhuahtir chiang viau e.

Chutih rualin he thawnthu hi belhchian dawl lo tih ruk riauna ka nei. A changtupa ber hi a naupan ngaihtuahin a puitling kan ti dawn nge, a zir hniam ngaihtuahin a upa! High School a kal țan ațangin mahniin in a luah nghal a, mahni a inchawm thei. A hun lai mil tur hi kum 2004 aia hma ni theiin a lang lo, a chhan chu mobile phone (cheng 1300 man) a awm tawh tlat. Hetih hun velah hian mahnia inchawm chunga high school kala in luah thei an la awm dawn emaw ni chu aw, ka ti.

A puitlin dan em em hi harsatnain a hruai puitlin pawh ni se, a em em deuh em aw?! Chhungte hriatpui deuhthaw khawpa ngaihzawng nei ngam rual tur pawh an niin a lang lo. High School chung lamte chu ni se eng pawh a ni, mahse, pawl riat emaw lek an la nih hmel sia, kan Mizo nun nen chuan a la inhne rem chiah lo ka ti. Tin, a thawnthu thupui leh a thawnthu hi a inmil zan lo vem aw, a tih theih bawk. Chuti tih lohah chuan han awih loh nachhan tur em em leh belhchian dawl lohna a neih awm ka hre lem lo. A tawp dan hi ka duh zawng tak mai a ni – engtin awm ta zel ang maw? tih loh rual a ni lo!

Thawnthu pahnihnaah hian thawnthu lungchhiatthlak em em bawk, ‘Thirdeng Fanu’ tih a awm a. He thawnthu pawh hi a lungchhiatthlakin ngaihtuah a tithui khawp mai. Hetiang thawnthu hi a tualleng (common) lo hlein ka hria a, chhiar a manhla viau. He thawnthu hi a tawi ang aiin a huap zau khawp mai a, mihring nun pawh a fun kim zek.

Thingtlang lam leh khawpui nun inthlauhzia kan hmu a, fahrah nun leh nupa țangțhen nun khawhar tak mai tlem kan hmu bawk a. Naupang rilru thianghlimzia leh ngaihtuahna dangdai țhinzia kan hmu tel a, pate tana fate hlutzia kan hmu tel bawk. A hmaa thawnthu awm ang thovin, engtin awm zel tak ang maw? tih turin a tawp leh a, a tawp dan hi a fuh viauin ka hria.

He thawnthua Miltei hi a nu leh pa tar lam fa niin a rawn ziak a, mahse, phek 86-naah hian ‘kum 40 mi’ tiin a pa chanchin hi a sawi leh bawk si. Miltei hi kum 5 mi a ni tawh a, chuti a nih chuan kum 35 a nihah fa a hring tihna a ni. Chutiang kum leka fa nei chu, ‘tar lam fa’ tia sawi chiam chi a ni dawn em ni?

A dawtah hian ‘Pu Thanghuma te chhungkua’ tih thawnthu kan hmu leh a. He thawnthu hi zu ngawl vei thawnthu ti ila kan sawisual tam vak lo vang; a bul țanna pawh paber ruih avanga chhungkaw buaina a ni. Thiam lo chung leh tlin lo chunga zu in ve țhat lohzia a rawn lang chiang khawp mai. He thawnthu hian zirtir a nei țha fu mai a; mahse, a entawntlak loh hle mai a, entawn loh tlak tak a ni!

He thawnthuah hian thil awihawm zan lo (thil ni thei lo ka ti miah lo a nia aw…) tih ka nei – Sangpuii hi kum 15 lai a ni tawh a, pawl ruk chauh a la ni. A nau pawh kum 11 mi, pawl thum chauh! Kum 2014-a thil thleng niin a lang a, hetih laia an kum leh pawl hi a inmil viau lo a ni. Kum 10 an nihah chuan pawl li tal an nih hman loh chuan, pawl duap lutukah ngaiin bawh kãntir mai kan duh țhin. Chu chu tunlai Sap Sikul kalte nihphung pawh a ni!

Tin, he thawnthu hi hla pakhat ‘Zuapa a rui e’ tih hla leh Sangpuii Hlondo music video a behchhan em aw? a tih thei. A behchhan thu emaw hla chang tawitê tal a tarlang bawk si lo va, rilruah a tlak nat loh phah lek lek! Behchhan kan nei a nih chuan engtin emaw tihlan zel theih a finthlak khawp ang. Chu chu mite min hmuh hniamna laka min vengtu tur pawh a ni. Behchhan lo pawh ni ila, kan thawnthu zul a lo awm tawh chuan entawn emaw min ti tho tho!

A dawt lehah hian, ‘Khaw mawi kawng’ tih, thawnthu lungkuai lam deuh bawk a rawn awm leh a. He thawnthu pawh hi a dangdaiin zirtir a nei țha khawp mai a, thawnthu țha tak a ni. A zirtir lam ngaihtuah pha lova chhiar tan pawh thawnthu ngaihnawm tak a tlingin ka ring. Tunlai nun nen pawh a inrem khawp mai a, pate’n fate kan hriatchian tawk lohzia leh kan ngaihsak dan a lerziate pawh a tar langin ka hria. Tin, natna țihbaiawm, hlauh awmze nei lova kan hlauh dan pawi theihzia pawh a lang.

Panganaah hian, ‘August Ânchhia’ tih thawnthu a dah a. He thawnthu hi a tak tak zulzui, Mizoram ngeia thil thleng – Hlimen Quarry chim behchhana ziah a ni. Hetia Mizorama thil thleng tak tak behchhana thawnthu țha tak mai a rawn chhuak hi a lawmawm ka ti khawp mai. Hetiang thawnthu deuh, thil thleng tak tak behchhana an ziak chhiar tur kan nei fo mai hi a tihzia khawp mai a. Hetiang hi chin uar zui zel tlak niin ka hria.

He thawnthu a rawn ziah dan pawh hi a țha khawp mai. A chhehvela thil thleng a phuahchawp (a tak tak pawh a ni maithei!) dan leh a remkhawm dan hian a ziaktu thluak țhatzia leh thiamzia a pho lang chiang viauin ka hria. Hetih hun laia Mizo nungchang tlangpui pholangtu atan pawh a țha viau awm e. Bawh huk tlawmngaihna kha a lo sawt viau lo a ni tihte pawh!

He thawnthuah hian belhchian a dawl tawk lo tih lai ka nei. Inrinnia thil thleng ni si-ah hian naupang sikul a kaltir tlat (p 130). Hetih hun lai hian inrinnia sikul kal an chin a la rinawm chiah loh. Quarry chim hun hi dar 4 vel niin a rawn tarlang a, darkar khat a liam leh hnu chuan tiin a dawtah a rawn sawi leh a, ‘zan thim tham hnuaiah mi tlawmngai chu an che sung sung…’ tiin a rawn chhunzawm leh si! Quarry chim lai hi nipui lai a ni a, dar 5-ah chuan a thim tawh lemin a rinawm loh (p 132-133). Tin, ‘Presbyterian kohhran mite chuan biak in lam an pan…’ tih hi a rawn zep tel zau bawk a (p 132). Hetia kohhran bil hming lam bik ai chuan, ‘Inkhawm turte chuan,’ emaw ‘kohhran mite chuan..’ emaw ti mai se țha ka ti. Khatih lai khan Presbyterian kohhran chauh an awm em tih phei chu ka hre lo!

A dawtah hian thawnthu ho deuh anga lang ngaihtuah titam tak mai, ‘H.No. A1/8 (D)’ tih hi a awm tlawng mai a. He thawnthu hi, ‘A ho em mai, a tunlai bawk si…’ ti liam ringawt lovin uluk deuhin chhiar țheuh ila ka ti hle mai. A phena thil awm te, a thuchah ken te hi uluk taka ngaihtuah nachang hria ang u. He thawnthu ațang hian eng nge lo inzir theihna leh inven lawkna tur kan neih tihte pawh ngaihtuah ila.

A dawt lehah hian, inrukbona thawnthu, Mizorama thleng fo mai behchhana ziak ‘Bangla Banger!’ tih a awm a. He thawnthu hian ngaihtuahna a siamin zawhna a tipung viau mai a, a ngaihnawm fu. He thawnthu hi thil dik tak a nih loh chuan thil awm tak a ni tal ang! Kan chhehvel hnamin min rukbo chhan nia a tarlante hi a nih duh hmel fu mai a. Inchhanchhuahna (intlanchhuahna nih hmel tak) te hian ngaihtuah a tithui thei khawp mai. He thawnthu hi a ngaihnawmin a tualleng lo ve hrim hrim. Chhiar hmaih phal chi a ni lo.

Phek 168-ah hian, ‘Sakhaw dang vuan mite ngaithei lo Mizo Kristian-te chu ringlomite puihna leh chhawmdawlna tel lova a awm theih lohzia a lo lang leh ta!’ tih kan hmu. He thu hian Mizo Kristian-te nihna dik tak a phâwk chhuak chiang hlein ka hria. Pawm ngam lo mah ila, dawt a ni ti ngam tur chu kan awm kherin a rinawm loh!

A tawpa thawnthu awm pahnih, ‘The Adventures of Pu Lianlura’ tih leh ‘Tawnmang Thawnthu’ tihah hian amah (T.S. Khupchong) diktak, kan lo hmelhriat hmasakna kan hmu leh a. Heng thawnthu pahnih hian, Pindan Khawhar takah min nuihtir a, min tihlim leh viau mai. Chutih rualin, heng thawnthu pahnih hi a ho zawng ngawta chhiar chi chu a ni hauh lo. Tunlai Mizo țhalaite nun a ching chhuak chiang hlein ka hria. Tunlai nula leh tlangvalte nun dazat tawhzia a tarlang te pawh kan tithei awm e. Heng thawnthu pahnih hi i lo chhiar ve a nih chuan i nuih uar uar rual khan, a phena thu awm i ngaihtuah tel hram dawn nia.

He thawnthubuah hian țawngkam hman dik tawk loh leh chhutsual ni awm tak ka hmu nual a, a zawng zawng chu kan sawi vek seng lo ang a, ka ngaihmawh zual tlem ka’n thai lang leh lawk. Thu hnung ber (suffix) kan tih leh zawm leh zawm loh turah hman dik tawk lo a nei zauh mai a. Biak in, Damdawi in tihte hi a ziak zawm vek mai a, in (home, drink) hi zawm ngai loh tur a ni. Thumal pakhat a nia kan tih pawhin thaizawm (hyphen -) mai tur a ni. Chuti a nih loh chuan ngaihfin theih tak thil a ni tlat. Ani (he/she, etc) aiah ‘a ni’ tih hman zeuhna pawh a nei! Hun kal tawh sawi nana ‘anga’ tih hman pawh a nei.

Thu inluhkhalh leh hnialkhan ang chi hi a awm nual bawk. ‘Chu hmeichhiain a discus-throw bei lai a lo khap…’ tihte hi a ngaihfin theih viau mai. Hmeichhia hian em ni discus-throw bei? Pu Thangkuma zawngin a ni daih si (p 92). ‘Pi Zalengi chuan a fate pindana awm chu a ko va…’ tihte pawh hi hnialkhan a țha khawp mai (p 96). A fate pindan bik nge, an chhungkaw pindan? Bible-a kan hman țhan em em, ka ngei deuh chi pakhat hman a nei a – ‘ka ti a, ka hau va’ tih hi 'tiin ka hau va' ti mai se dik ni tur. Chuan, thu bul țanna hi a hmang lerh mah mah a, eng hawrawp ber nge tih ka hre lo țep zel!

Eng pawh ni se, a vaia kan sawi vek chuan a thui leh lutuk dawn, chuvang chuan duhtawk dawn tawh ang. Ziakmite hian an thu hman hi uluk se, zawm tur leh tur lo hi ngai pawimawh se ka ti khawp mai. Thu leh hla lama tui ve, naupangte tête'n entawn tur dik leh țha, fel fek fawk an neih theih nan țan kan lak zel a ngai.

He lehkhabu ziaktu hi fakna leh ngaihsanna deuh mai ka neih leh pakhat chu, a bu pum hi ama irawm chhuak vek (cover, layout designed, edit) a ni. Hetiang mi hi Mizo ziakmite zingah hian an tam lo viauin ka hria. A kawm, lehkhapuan leh thurem te pawh hi a țhain a mawi khawp mai. He lehkhabu hi Book of the Year-ah thlang ta se, ka phunnâwi miah lovang! Thawnthu zawng zawng hi kum khat chhunga a ziah vek (pali phei chu thla khat chhungin) a ni a, a pui khawp mai.

Cheng za man mai emaw tiin lei ka tum a, za leh sawmnga man a lo ni reng mai a. Mahse, ka chhiar a, a to ka ti lo. A bu hian a man hi a phu khawp mai. Heng thawnthu pakaw (kua) awm zinga thawnthu hlawm tin mai hi lei chhan tlak a tlingin ka hria. Phek 250 leka chhah, he lehkhabu hlutna hretu ka ni ve thei hi Pathian malsawmna ka ti lo thei lo!

Dated: Chawlhhmun

18-March-2015

Rindika Mizo

Hmun Thengthaw Rûn